Châu Âu chật vật củng cố năng lực quốc phòng nội khối 

Việc Pháp và Đức tuyên bố từ bỏ chương trình hợp tác chế tạo máy bay chiến đấu chung hôm 8-6 được xem là cú sốc lớn đối với nỗ lực tự chủ quốc phòng của Liên minh châu Âu (EU). Sự đổ vỡ này nhấn mạnh khó khăn mà các nước châu Âu đang đối mặt, trong bối cảnh gia tăng căng thẳng với Nga và mối quan hệ với Mỹ cũng không êm đẹp. 

Mô hình máy bay chiến đấu thuộc FCAS được trưng bày tại Triển lãm Hàng không Paris năm 2023. Ảnh: AFP

Theo AFP, Chương trình Hệ thống Tác chiến Không quân Tương lai (FCAS) được khởi động năm 2017 nhằm thay thế các máy bay phản lực Rafale của Pháp và Eurofighter mà Đức và Tây Ban Nha sử dụng. Dự án này được xem là một phép thử quan trọng đối với nỗ lực của châu Âu nhằm tăng cường hợp tác quốc phòng, khi họ tìm cách thể hiện sự thống nhất trước một nước Nga quyết đoán, trong khi Mỹ thì thay đổi chính sách liên tục dưới thời Tổng thống Donald Trump.

Vì sao “nửa đường gãy gánh”?

FCAS được thiết kế để thay thế Eurofighter và Rafale vào khoảng năm 2040. Chương trình này bao gồm chế tạo máy bay chiến đấu, thiết bị bay không người lái (UAV) và một hệ thống điện toán đám mây - “xương sống” kỹ thuật số của dự án nhằm kết nối các cảm biến, vệ tinh, UAV và chiến đấu cơ thành một hệ thống duy nhất. 

Tuy nhiên, chương trình trị giá hàng tỉ USD này đã đình trệ vì bất đồng gay gắt giữa tập đoàn Dassault Aviation của Pháp và Airbus Defence and Space, đại diện cho Đức và Tây Ban Nha, về việc công ty nào sẽ dẫn đầu dự án. 

Tờ Politico dẫn lời một quan chức chính phủ Đức cho biết Tổng thống Pháp Emmanuel Macron và Thủ tướng Đức Friedrich Merz thừa nhận xảy ra bất đồng và đi đến kết luận chung rằng các công ty liên quan sẽ không thể hợp tác để chế tạo máy bay chiến đấu chung. Mặc dù kế hoạch phát triển máy bay chiến đấu chung bị hủy bỏ, song quan chức nói trên tiết lộ phần còn lại của dự án sẽ vẫn được triển khai, đó là “hệ thần kinh” sẽ kết nối máy bay, UAV và các thành phần khác của FCAS. 

Thách thức chưa dừng lại

Quyết định trên được đưa ra bất chấp những lời kêu gọi châu Âu cần hợp tác chặt chẽ hơn nữa các lực lượng quân sự phân tán của mình trong bối cảnh bất ổn địa chính trị ngày càng trầm trọng. Cuộc xung đột tại Ukraine làm lộ rõ điểm yếu khi EU thiếu hụt trầm trọng đạn dược và thiết bị quân sự. Các tuyên bố của Tổng thống Trump về việc xem xét lại cam kết bảo vệ châu Âu càng khiến EU lo ngại. Điển hình, hồi đầu tháng 5, Mỹ đã công bố kế hoạch rút 5.000 binh sĩ khỏi Đức.

Chủ tịch Ủy ban châu Âu (EC) Ursula von der Leyen từng cảnh báo rằng Mỹ đang có xu hướng chuyển trọng tâm chiến lược khỏi châu Âu. “Mối đe dọa từ Nga sẽ không biến mất. Và chúng ta cũng biết rằng Mỹ sẽ chuyển hướng chú ý sang những khu vực khác. Châu Âu không thể mãi dựa vào Mỹ về an ninh. Không có lựa chọn nào khác: hòa bình ở châu Âu đòi hỏi chúng ta phải chủ động hơn rất nhiều trong việc bảo vệ chính mình”, bà von der Leyen tuyên bố.

Từ thực tế đó, EU đề ra chiến lược “Tái vũ trang châu Âu” (ReArm Europe) với mục tiêu huy động 800 tỉ euro để giảm dần sự phụ thuộc vào Mỹ về an ninh. Những điểm cốt lõi của chiến lược này bao gồm: Mỗi quốc gia thành viên đặt mục tiêu dành 1,5% GDP mua sắm trang thiết bị và phát triển công nghiệp quốc phòng; khuyến khích các nước thành viên đặt hàng chung để giảm chi phí và chuẩn hóa vũ khí; hướng tới tự sản xuất vũ khí thay vì phụ thuộc vào các nhà cung cấp ngoài khu vực. Bên cạnh đó, EU cũng chủ trương xây dựng lực lượng quân sự chung để có thể triển khai độc lập mà không cần chờ sự hỗ trợ từ Mỹ hay Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO). Tuy nhiên, một số quốc gia lo ngại quân đội EU sẽ làm suy yếu vai trò của NATO, tiềm ẩn chia rẽ lực lượng và ảnh hưởng mối quan hệ xuyên Đại Tây Dương. Giới chức EU vẫn coi Mỹ là đối tác quan trọng và nỗ lực tự chủ quốc phòng là biện pháp bổ trợ chứ không nhằm thay thế hoàn toàn.

Nỗ lực tự chủ quốc phòng của EU hiện đối mặt nhiều thách thức. Ngành công nghiệp quốc phòng châu Âu bị phân mảnh và cần nhiều năm để tự chủ về công nghệ. EU có quá nhiều loại vũ khí khác nhau, dẫn đến chi phí bảo trì và sản xuất cao. Trong khi Pháp và Đức muốn thúc đẩy năng lực sản xuất nội khối, các nước Đông Âu thường ưa chuộng vũ khí sẵn có từ Mỹ.

THANH TRÚC (Tổng hợp)