Để vốn đầu tư công trở thành động lực phát triển xã hội - Bài​ 2: Chậm vẫn hoàn chậm!

Ám ảnh tâm lý sợ trách nhiệm, sợ sai

Bên cạnh một số vướng mắc về thể chế, cơ chế, chính sách chưa điều chỉnh phù hợp yêu cầu thực tiễn thì chuyển đổi số trong ĐTC cũng vẫn còn hạn chế; một số dự án (DA) có giá nguyên vật liệu đầu vào tăng mạnh và nhiều nơi còn thiếu hụt nguồn cung nguyên vật liệu; tăng chi phí doanh nghiệp; công tác xây dựng kế hoạch, chuẩn bị DA còn nhiều tồn tại, hạn chế, chưa có thứ tự ưu tiên DA đầu tư trọng tâm, trọng điểm để tránh dàn trải; chậm trễ trong công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng (GPMB), tái định cư... 

Giải phóng mặt bằng luôn là vướng mắc lớn cản trở việc đẩy nhanh tiến độ dự án.

Thực tế cho thấy, tại một số địa phương, cấp ủy, chính quyền và người đứng đầu còn thiếu quyết tâm, chưa sâu sát, cụ thể, chưa tập trung xử lý dứt điểm các khó khăn, vướng mắc của các DA; năng lực của nhiều ban quản lý DA, cán bộ chuyên môn, nhà thầu còn yếu; ý thức chấp hành pháp luật, ý thức tôn trọng kỷ luật, kỷ cương trong ĐTC chưa cao… 

Đặc biệt, do thiếu quy định cụ thể còn dẫn đến việc “sợ trách nhiệm”, làm chậm tiến độ giải ngân và giảm hiệu quả của ĐTC. Về vấn đề này, một chuyên gia kinh tế cho rằng, hiện tượng "sợ trách nhiệm" làm giảm hiệu quả của giải ngân ĐTC. "Sợ trách nhiệm" ở đây xuất phát từ những bất cập trong cách giao việc cho từng cá nhân, địa phương. Tiến độ giải ngân vốn nhanh hay chậm phụ thuộc nhiều vào cách làm của lãnh đạo các địa phương, cũng như vai trò của chủ đầu tư, ban quản lý các DA và điều này cũng đã thể hiện phần nào năng lực lãnh đạo và trách nhiệm từ địa phương.

Bày tỏ quan điểm lo ngại về tình trạng giải ngân ĐTC chậm, gây nhiều bất cập trong đầu tư phát triển, trên diễn đàn Kỳ họp thứ ba Quốc hội khóa XV, GS.TS Hoàng Văn Cường, Ủy viên Ủy ban Kinh tế của Quốc hội, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Kinh tế quốc dân, đã chỉ ra, nguyên nhân, vướng mắc chính là việc “chạy xếp hạng”. Thực tế có nhiều bộ, ngành, địa phương “chạy đua” đưa DA vào kế hoạch ĐTC nhưng khi có tiền mới bắt đầu phân bổ cụ thể thì gặp vướng mắc. Thậm chí, đã có không ít địa phương thẳng thắn thừa nhận, công tác chỉ đạo, điều hành ở một số cơ quan đơn vị, chủ đầu tư chưa thật sự tập trung, thiếu quyết tâm quyết liệt, vai trò của người đứng đầu còn hạn chế, có tình trạng một số chủ đầu tư, ban quản lý DA, tư vấn, nhà thầu yếu kém về năng lực, chuyên môn. Và thế là xuất hiện tình trạng nhiều địa phương có tâm lý e ngại khi thực hiện, nhiều lãnh đạo chọn giải pháp an toàn, chờ đợi ý kiến cấp trên chứ không dám năng động, sáng tạo vì… sợ sai! 

Có lẽ vì lý do này nên khi chỉ đạo về công tác giải ngân vốn ĐTC, Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính đã nêu rõ quan điểm, ĐTC vừa là động lực, vừa là nguồn lực phát triển nền cần đề cao kỷ luật, kỷ cương hành chính, xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm, chậm tiến độ giao vốn, thực hiện và giải ngân kế hoạch vốn; cá thể hóa trách nhiệm người đứng đầu gắn với đánh giá mức độ hoàn thành nhiệm vụ được giao. Chúng ta cần nhận diện rõ nguyên nhân của những tồn tại, hạn chế trong công tác giải ngân vốn ĐTC, bao gồm cả mặt chủ quan, khách quan và các cơ quan, đơn vị liên quan, cấp ủy, chính quyền địa phương đều có trách nhiệm, nhất là trong khâu tổ chức thực hiện, tư vấn, kiểm tra, đôn đốc, tháo gỡ khó khăn… Một bộ phận cán bộ công chức chưa quyết liệt với công việc, thậm chí sợ trách nhiệm. Thực tế minh chứng, vai trò của người đứng đầu rất quan trọng, phải dám chịu trách nhiệm, dám quyết định mới thúc đẩy được giải ngân ĐTC.

Tháo gỡ từng việc với giải pháp cụ thể

Trước những điểm nghẽn trong giải ngân vốn ĐTC, Bộ trưởng Bộ Kế hoạch và Đầu tư (KH&ĐT) Nguyễn Chí Dũng từng thẳng thắn chỉ ra vấn đề khơi thông dòng vốn ĐTC để nó trở thành động lực thật sự cho phát triển kinh tế - xã hội, không thể chỉ quan tâm giải quyết trước mắt, mà phải được giải quyết căn cơ, lâu dài, thông qua việc tiếp tục hoàn thiện thể chế, chính sách, thay đổi cách tiếp cận, quản lý, sử dụng nguồn vốn này phù hợp yêu cầu phát triển. Chúng ta cũng không chỉ cần tháo gỡ các khó khăn, vướng mắc liên quan đến Luật ĐTC, mà còn phải quan tâm sửa đổi, bổ sung các quy định pháp luật khác liên quan. Bảo đảm hệ thống pháp luật đồng bộ, rõ ràng, liên tục là điều kiện tiên quyết để thực hiện dự án ĐTC thuận lợi. 

Dự án cầu Á Lữ (Bắc Giang) đang được gấp rút đẩy nhanh tiến độ thi công.

Thực tế, vấn đề “khơi thông” dòng vốn ĐTC để nó trở thành động lực thật sự cho phát triển kinh tế - xã hội, không thể chỉ quan tâm giải quyết trước mắt, mà phải được giải quyết căn cơ, lâu dài, thông qua việc tiếp tục hoàn thiện thể chế, chính sách, thay đổi cách tiếp cận, quản lý, sử dụng nguồn vốn này phù hợp yêu cầu phát triển.

Mặt khác, một yếu tố rất quan trọng là phải chuẩn bị DA từ sớm, từ xa, chuẩn bị DA thật tốt, nghiên cứu và bổ sung quy định về một số hành động được thực hiện trong quá trình chuẩn bị đầu tư, chuẩn bị thực hiện DA để bảo đảm tính khả thi, tính sẵn sàng, nhất là về mặt bằng, để nếu được phân bổ vốn có thể đưa vào thực hiện, giải ngân sớm. Bên cạnh yêu cầu chung là quản lý, sử dụng nguồn vốn ĐTC hiệu quả, tiết kiệm, không lãng phí, đúng mục tiêu, đối tượng, tuân thủ quy định về nguyên tắc, tiêu chí phân bổ vốn… thì cũng cần tiếp cận thẳng ngay vào nguyên nhân của những điểm nghẽn đang cản trở, làm chậm tiến độ thực hiện, giải ngân vốn ĐTC. Chẳng hạn, chuyện kỷ cương, kỷ luật ĐTC; năng lực chuyên môn của cán bộ các cấp; trách nhiệm người đứng đầu… 

Về cơ chế đấu thầu các DA ĐTC. Hiện nay, đang tồn tại thực trạng, từ khâu chuẩn bị đến khâu triển khai thực thi vẫn còn mất nhiều thời gian. Trong khi đó, không có quy định nào thể hiện quy trình này phải thực hiện trong vòng bao nhiêu lâu, hay nói cách khác là khung thời gian bắt buộc. Do đó, phải cụ thể hóa một mốc thời gian trong tất cả các quy trình thủ tục và hướng giải quyết tất cả các tình huống xảy ra. Nếu là vấn đề thường xuyên xảy ra thì càng cần có giải pháp cụ thể. Nếu từng điểm nghẽn, hạn chế nêu trên được giải quyết thì giải ngân vốn ĐTC nhất định sẽ được cải thiện.

Minh chứng như Phú Thọ, địa phương thuộc vùng Trung du miền núi phía Bắc, địa kinh tế của tỉnh Phú Thọ còn có mặt hạn chế, phát triển công nghiệp, dịch vụ chưa tương xứng tiềm năng, lợi thế, chưa thu hút được nhiều DA lớn, nhà đầu tư chiến lược. Xác định rõ từng điểm nghẽn, giai đoạn 2021-2025, tỉnh Phú Thọ tập trung đầu tư kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội, đặc biệt là 19 DA trọng điểm về hạ tầng giao thông liên tỉnh, liên vùng, kết nối Phú Thọ với các địa phương lân cận; tích cực, chủ động thực hiện hiệu quả 03 chương trình mục tiêu quốc gia và Chương trình phục hồi và phát triển kinh tế - xã hội. 

Phó Chủ tịch tỉnh Phú Thọ Phan Trọng Tấn cho biết, ngay từ đầu năm 2023, tỉnh Phú Thọ đã thành lập Ban Chỉ đạo các DA trọng điểm do chính đồng chí Bí thư Tỉnh ủy trực tiếp làm Trưởng Ban, thành lập Ban Chỉ đạo các DA trọng điểm đến cấp huyện. Tăng cường trách nhiệm của người đứng đầu cơ quan, đơn vị; lấy chỉ tiêu giải ngân vốn ĐTC là một trong những tiêu chí quan trọng để đánh giá xếp loại chất lượng công tác hằng năm của cơ quan, đơn vị. Nhờ đó, tỉnh Phú Thọ luôn là một trong các địa phương đạt tỷ lệ giải ngân vốn ĐTC cao trong toàn quốc, năm 2022 đạt 99,6% kế hoạch vốn Thủ tướng Chính phủ giao. Đến thời điểm này, giải ngân vốn ĐTC năm 2023 của Phú Thọ cũng đã đạt 17% kế hoạch.

Cá thể hóa trách nhiệm của người đứng đầu 

Để minh chứng cho những tác động tích cực từ dòng ĐTC đối với địa bàn tỉnh Bắc Giang, một trong những địa phương luôn đứng trong tốp dẫn đầu về việc giải ngân ĐTC, ông Nguyễn Thắng Thức, Phó Giám đốc Kho bạc Nhà nước (KBNN) tỉnh Bắc Giang, lần lượt đưa chúng tôi đến thăm từng DA ĐTC, từ DA cầu Á Lữ (TP Bắc Giang), DA cầu Đồng Việt (Yên Dũng) đến ngôi trường mầm non mới khánh thành mang tên Trường mầm non thị trấn Vôi 1 (Lạng Giang). 

Dự án cầu Vĩnh Tuy 2 (Hà Nội) thi công vượt tiến độ dự kiến hoàn thành trước tháng 9/2023.

Ông Thức cho biết, các DA sử dụng vốn ĐTC trên địa bàn tỉnh khi đi vào hoạt động đều đã mang lại những tác động tích cực đến việc hoàn thiện các kết cấu hạ tầng giao thông, tăng cường kết nối giữa các khu vực, thúc đẩy lưu thông hàng hoá, bảo đảm học tập, sinh hoạt của nhân dân… Có được điều này là nhờ sự phối kết hợp chặt chẽ giữa các đơn vị cơ quan trong tỉnh, sự chỉ đạo sát sao, kịp thời của lãnh đạo tỉnh. Đặc biệt là những dấu ấn cá nhân về trách nhiệm ở từng khâu, từng công việc…

Còn đối với Hà Nội, theo số liệu từ Sở KH&ĐT Thành phố Hà Nội, năm 2023, tổng nguồn vốn ĐTC trung ương giao cho Hà Nội là 46.956 tỷ đồng. Đến nay, đã phân bổ toàn bộ kế hoạch vốn trung ương giao và phân luôn trách nhiệm chính cho từng người, từng cá nhân. Trên cơ sở đó, tính đến cuối tháng 2/2023, Hà Nội đã giải ngân được hơn 3.600 tỷ đồng, đạt 5,5% kế hoạch năm 2023. 

Theo Chủ tịch UBND Thành phố Hà Nội Trần Sỹ Thanh, để đẩy nhanh giải ngân vốn ĐTC năm 2023, UBND Thành phố Hà Nội đã ban hành kế hoạch khắc phục những tồn tại, hạn chế, khuyết điểm trong thực hiện và giải ngân vốn ĐTC. Trong đó, UBND thành phố yêu cầu các sở, ban, ngành, địa phương, các chủ đầu tư xây dựng kế hoạch giải ngân cụ thể và chịu trách nhiệm toàn diện trước thành phố về kết quả giải ngân của đơn vị. Hàng quý tổ chức giao ban xây dựng cơ bản toàn thành phố, giao ban hàng tháng với từng ngành, lĩnh vực theo chuyên đề để kịp thời tháo gỡ khó khăn, vướng mắc phát sinh trong quá trình thực hiện…

Bên cạnh việc đề ra các giải pháp đẩy nhanh triển khai giải ngân vốn ĐTC năm 2023, thành phố Hà Nội tăng cường kỷ luật, kỷ cương trong giải ngân vốn ĐTC, xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm, cản trở làm chậm tiến độ giao vốn, giải ngân vốn; cá thể hóa trách nhiệm của người đứng đầu trong trường hợp giải ngân chậm, gắn với đánh giá mức độ hoàn thành nhiệm vụ được giao. 

Tương tự, trong năm 2023, tỉnh Vĩnh Phúc quyết tâm đẩy nhanh giải ngân vốn ĐTC ngay từ những ngày đầu, tháng đầu của năm và dự kiến sẽ dành gần 9.000 tỷ đồng vốn ĐTC cho đầu tư xây dựng các công trình, DA tạo đột phá trong xây dựng hệ thống kết cấu hạ tầng đồng bộ. Theo đó, tỉnh Vĩnh Phúc đã và đang thực hiện phân bổ chi tiết vốn kế hoạch ĐTC cho từng nhiệm vụ, DA. Đặc biệt, UBND tỉnh yêu cầu các sở, ngành, địa phương phân công cụ thể lãnh đạo, cán bộ theo dõi chỉ đạo, điều hành công việc từ khâu lập, thẩm định hồ sơ DA - thiết kế bản vẽ thi công - dự toán, kế hoạch; tăng cường phân cấp, ủy quyền, gắn trách nhiệm người đứng đầu cơ quan, đơn vị với kết quả giải ngân vốn ĐTC.

Chính quyền tỉnh Vĩnh Phúc cũng yêu cầu các đơn vị, các chủ đầu tư đề cao vai trò, trách nhiệm của người đứng đầu trong chỉ đạo tổ chức thực hiện các DA từ khâu chuẩn bị đầu tư, đền bù, GPMB, đến khâu thực hiện DA; cụ thể hóa trách nhiệm đến từng cá nhân trong việc phân bổ và giải ngân vốn ĐTC; thường xuyên kiểm tra, báo cáo tiến độ thi công; xây dựng tiến độ từng công trình, nhất là các công trình trọng điểm đảm bảo đạt kế hoạch được giao.

Chia sẻ về vấn đề này, tại Hội nghị toàn quốc về việc thúc đẩy công tác ĐTC, ông Phan Văn Mãi – Chủ tịch UBND Thành phố Hồ Chí Minh cũng cho biết, nghiêm túc triển khai Nghị quyết 01/NQ-CP của Thủ tướng Chính phủ, thành phố đã đẩy mạnh phân cấp, uỷ quyền khi phân loại các nhóm DA ĐTC và đối với mỗi nhóm thì quy rõ trách nhiệm của các cơ quan chủ quản và chủ đầu tư. Cùng với đó là yêu cầu rút ngắn tối đa các thủ tục hành chính liên quan đến DA để giảm 30% thời gian so quy định. Năm 2023, TP Hồ Chí Minh cũng tiếp tục áp ĐTC là một trong những chỉ tiêu để xếp loại thi đua đối với các cấp lãnh đạo thành phố. Đề cao kỷ luật, kỷ cương hành chính, xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm, chậm tiến độ giao vốn, thực hiện và giải ngân kế hoạch vốn; cá thể hóa trách nhiệm người đứng đầu gắn với đánh giá mức độ hoàn thành nhiệm vụ được giao.

Mặt khác, theo Thứ trưởng Bộ KH&ĐT Trần Quốc Phương, một nút thắt khác đối với công tác giải ngân vốn ĐTC cũng đã được Chính phủ nhận diện và đưa ra giải pháp ngay trong Nghị quyết 01/NQ-CP về nhiệm vụ, giải pháp chủ yếu thực hiện Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội, dự toán ngân sách nhà nước và cải thiện môi trường kinh doanh, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia năm 2023. Đó là chấn chỉnh, đổi mới công tác lãnh đạo, chỉ đạo, điều hành, nêu cao vai trò người đứng đầu. Đó là bản lĩnh, chủ động, linh hoạt, sáng tạo và nhất là không chuyển trạng thái đột ngột, không giật cục trong lãnh đạo, chỉ đạo điều hành.