Hành trình bảo tồn giống lúa mùa truyền thống của anh Tư Việt 

“Nghe kể về hành trình bảo tồn 40 giống lúa mùa truyền thống của anh, lòng tôi dâng lên niềm tự hào. Những giống lúa ấy không chỉ là hạt giống của đất trời mà còn là ký ức, là hồn cốt của người miền Tây qua bao thế hệ. Anh đã làm điều mà ít ai nghĩ tới: bảo tồn di sản lúa mùa không chỉ vì cây lúa mà cả một nền văn hóa lúa nước đặc sắc của vùng châu thổ ĐBSCL” - đó là nhận xét của ông Lê Minh Hoan (nguyên Phó Chủ tịch Quốc hội, nguyên Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn) về ông Lê Văn Việt (Tư Việt), người bảo tồn giống lúa mùa ở Cù Là, Minh Lương (xã Châu Thành), tỉnh An Giang.

Anh Tư Việt bên ruộng lúa mùa. Ảnh: CTV

Những ngày tháng 5-2026, chúng tôi về thăm cánh đồng lúa mùa trải rộng chừng 3ha, lọt thỏm giữa tứ bề nhà cửa, phố sá nhấp nhô chực chờ lấn dần qua ruộng nhà anh Tư Việt. Các dụng cụ sản xuất lúa mùa từ cây nọc cấy, cái cày, trục, thùng đựng lúa, cối xay lúa… được anh trưng bày đầy ắp trong nhà. Anh Tư Việt nói: “Dù bất cứ giá nào, cho tới già tôi vẫn giữ, bảo vệ cho bằng được môi trường sinh thái tự nhiên lúa mùa bén rễ, xanh chồi của ông bà mình hồi xưa”.

Bảo tồn di sản giống lúa mùa là cả một hành trình dài ấp ủ, nuôi dưỡng ước mơ qua hàng chục năm của anh. Một thời sinh viên theo ngành Nông học của Trường Đại học Cần Thơ, ra trường anh Tư Việt về quê làm cán bộ nông nghiệp địa phương. Rồi anh “bám đất, bám quê” đến ngày hôm nay. Anh Tư Việt bộc bạch: “Tôi sinh năm 1964, từ mấy năm trước nghỉ hưu rộng thời giờ ra đồng, rồi chạy ngược chạy xuôi đến ngân hàng giống của các viện, trường trong vùng tìm kiếm, tôi gầy dựng lại các giống lúa mùa ngon nổi tiếng hồi xưa. Nhưng quả thật gian nan vô cùng, bây giờ muốn quay lại áp dụng phương pháp canh tác lúa hữu cơ như ông bà mình hồi đó, không dùng phân vô cơ, không phun xịt thuốc trừ sâu là gần như trái ngược. Nhưng với quyết tâm, tôi đã làm được điều đó trên 3ha đất của mình”.

Anh Tư Việt kể, từ nhỏ tới lớn anh sống trong môi trường lúa mùa. Tới lúc học đại học chuyên ngành trồng trọt, anh học những kiến thức cơ bản về cây lúa nhưng không phải được học về những cây lúa mùa mà anh đã gắn bó cả một thời tuổi thơ. “Cây lúa được gieo mạ rồi cấy, cung cấp đủ nước rồi đợi gió bấc về mới trổ bông, cho thu hoạch - đó là đặc tính của cây lúa mùa”, anh Tư Việt cười khà nói.

Lại thêm một khó khăn nữa của anh khi khởi nghiệp bảo tồn lúa mùa. Anh Tư Việt kể: Chuyện đi tìm mua cặp trâu biết cày ải thời nay còn khó hơn lội qua sông Cái Lớn. Tới lúc tìm được ông chủ bán trâu thì giá đắt hơn máy xới, nhưng lại không có giàn trục (để bừa). Thế là phải tìm kiếm, lân la hỏi thăm các lão nông gần xa. Có khi chỉ qua một bữa nhậu lai rai thì có bác tốt bụng “cho không” cái nọc cấy, cái phảng, cù nèo, lưỡi cày, giàn trục… cho tới đủ bộ cối xay chà gạo hồi năm nào (thời điểm chưa có máy chà gạo).

Bên cạnh sưu tầm khá nhiều vật dụng nông cụ trưng bày trong gian nhà rộng nằm kề bên ruộng lúa mùa, nơi đây còn lưu giữ 40 giống lúa mùa quý bản địa, là nơi anh Tư Việt tâm huyết trải nghiệm về giáo dục, kể lại những câu chuyện về văn hóa lúa mùa, về đời sống gắn bó việc đồng áng của nông dân thời trăm năm trước.

Thực nghiệm qua mấy mùa lúa chín, từ dăm ba hạt giống ít ỏi ban đầu anh Tư Việt đem về cần mẫn gieo cấy từng cây, gầy dựng thành ruộng lúa mùa, gặt được hạt lúa, xay ra gạo trắng, ngon và cung cấp thị trường. Trong bảng xếp hạng các giống lúa mùa cho gạo ngon của Viện Nghiên cứu Phát triển ĐBSCL - Đại học Cần Thơ, anh Tư Việt nghiệm thấy khoái nhất, đứng đầu bảng là giống Nàng Thơm Chợ Đào, thứ hai là Trắng Tép, thứ ba là Châu Hạng Võ. Một số giống xếp hạng khá tiếp theo như Tào Hương, Mê Hương, Thơm Nút Đít…

Không phải dễ tìm ai có được tình yêu lúa mùa và theo đuổi ước mơ tới cùng như anh Tư Việt. Anh đã viết và in sách “Thương lắm lúa mùa ơi” như mang ra kể hết nỗi lòng về một tình yêu quê hương, thương cây lúa như hơi thở của hương đồng cỏ nội trong tim anh. Hiện niềm vui lớn nhất của anh Tư Việt là hằng năm đón hàng ngàn sinh viên các trường đại học vùng ĐBSCL về học tập, nghiên cứu quy trình sản xuất lúa mùa…

HÀ VĂN