Khám phá Lễ hội truyền thống Đền Tranh - Di sản Văn hóa Phi vật thể Quốc gia

Nghi thức Cung tuyên chúc văn tại Lễ hội Đền Tranh (Ảnh: Mạnh Tú/TTXVN)

Lễ hội truyền thống Đền Tranh ở thôn Tranh Xuyên, xã Đồng Tâm, nay là khu dân cư Tranh Xuyên, thị trấn Ninh Giang, huyện Ninh Giang, tỉnh Hải Dương làm sống lại những giá trị văn hóa nghệ thuật ở vùng quê có bề dày lịch sử lâu đời, góp phần gìn giữ, phát huy, làm giàu thêm bản sắc văn hóa dân tộc.

Ngôi đền cổ nằm gần bến đò Tranh

Đền Tranh (hay còn gọi là đền Quan lớn Tuần Tranh) là một ngôi đền cổ nằm gần bến đò Tranh. Theo truyền thuyết, vào thời nhà Trần, tại vùng ngã ba sông Tranh giao với sông Luộc, người dân đã lập ra một ngôi đền thờ vị thủy thần cai quản khúc sông này.

Đền ban đầu là ngôi miếu nhỏ, còn gọi là Tranh Giang Đại Vương cổ miếu, nằm sát bến sông.

Căn cứ vào hệ thống bia ký tại đền, năm Tự Đức thứ năm (1852), ngôi đền được trùng tu tôn tạo trên quy mô lớn, với những mảng chạm khắc cầu kỳ, tinh xảo, có tượng Quan lớn Tuần Tranh.

Đền thờ Quan lớn Tuần Tranh ở thị trấn Ninh Giang (Nguồn: Báo Hải Dương)

Năm 1887, Pháp chiếm Hải Dương và Ninh Giang, chúng đóng quân ở thành Đô Giang (nay thuộc thị trấn Ninh Giang) và sử dụng một số công trình kiến trúc để làm nơi đóng quân, trong đó có Đền Tranh, mặc dù vậy chúng cũng không dám phá đền vì nghe danh đền rất thiêng.

Sau này nhân dân xây Đền Tranh mới ở giữa phố của thị trấn Ninh Giang theo kiểu nội công ngoại quốc, có tam quan do ông Đào Lạng ở xã Văn Hội cung tiến. Đền có tổng số 127 gian trên khu đất rộng 4 mẫu Bắc Bộ.

Năm 1946, khi cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp bùng nổ, thực hiện tiêu thổ kháng chiến, đền bị phá chỉ còn 3 gian cung cấm.

Năm 1954, đền Tranh được phục dựng để đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng trong nhân dân.

Đến năm 1966, do nhu cầu mở rộng doanh trại quân đội, nhân dân địa phương cùng Lữ đoàn 513 (Quân khu 3) chuyển ngôi đền về địa điểm ngày nay.

Đền Tranh được xếp hạng Di tích Kiến trúc Nghệ thuật Quốc gia theo quyết định số 2114/QĐ-BVHTTDL ngày 25/3/2009.

Lễ hội truyền thống đền Tranh được đưa vào danh mục Di sản Văn hóa Phi vật thể Quốc gia năm 2022.

Ngày 21/12/2023, Ủy ban Nhân dân tỉnh Hải Dương có quyết định công nhận Di tích Kiến trúc Nghệ thuật Quốc gia Đền Tranh, xã Đồng Tâm là điểm du lịch.

Bảo tồn các di sản văn hóa tại Đền Tranh

Hằng năm, vào tháng Hai và tháng Tám âm lịch là các kỳ lễ hội chính của Đền Tranh. Ngoài ra, còn có Lễ Tiệc Quan ngày 25/5 âm lịch.

Ngày lễ trọng của kỳ lễ hội thứ nhất là ngày 10/02 âm lịch, tương truyền kỷ niệm ngày sinh của Quan Lớn Tuần Tranh.

Lễ trọng của kỳ lễ hội thứ hai là ngày 22/8 âm lịch, kỷ niệm ngày mất của Đức Thánh Trần Hưng Đạo - người có công trong cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Nguyên Mông ở thế kỷ thứ 13.

Năm nay, Lễ hội Đền Tranh Xuân Ất Tỵ năm 2025 được tổ chức từ ngày 07-09/3 và ngày 13/3 với quy mô cấp huyện, trong đó có nhiều nội dung, chương trình lớn nhất từ trước đến nay.

Một trong những nét đặc sắc của Lễ hội Đền Tranh là lễ rước nước. Nghi thức rước nước tại Lễ hội Đền Tranh mang nét văn hóa riêng biệt, gắn liền với thánh tích của đền. Đoàn rước đi tới đâu, người dân hai bên đường đều kính lễ, cầu cho mọi việc trong năm đều hanh thông.

Sau khi lên phà ra giữa ngã ba sông Tranh, đoàn rước phải làm lễ trước khi xin nước. Nước thiêng lấy từ về sông sẽ được đưa vào trong Cung cấm để làm lễ Mộc dục và dùng chính nước này để bao sái tượng Quan trong Khám (Hậu cung).

Ngoài ra, lễ hội còn có các trò chơi dân gian và các hoạt động thể thao như đập niêu đất, bắt chạch trong chum, bịt mắt bắt dê, vật dân tộc, đi cầu kiều trên cạn, pháo đất, đẩy gậy, bóng chuyền hơi, bóng chuyền da...

Trình diễn võ thuật tại lễ khai hội (Ảnh: Mạnh Tú/TTXVN)

Phó Chủ tịch Ủy ban Nhân dân huyện Ninh Giang Nguyễn Thành Vạn khẳng định các nghi lễ, trò chơi tại Lễ hội Đền Tranh thể hiện ước vọng, năng lực sáng tạo văn hóa của cộng đồng nhân dân địa phương. Công tác bảo tồn, phát huy các giá trị của Di sản Văn hóa Phi vật thể Lễ hội đền Tranh đã làm sống lại những giá trị văn hóa nghệ thuật của một vùng quê văn hiến có bề dày lịch sử lâu đời.

Gian trưng bày sản phẩm OCOP, sản phẩm làng nghề đặc trưng của các xã, thị trấn trong huyện cũng được chú trọng, trở thành nơi quảng bá các sản phẩm thế mạnh của huyện Ninh Giang đến với bạn bè, du khách trong và ngoài tỉnh Hải Dương.

Lễ hội Đền Tranh là một nét sinh hoạt văn hóa đặc sắc, trở thành nơi hội tụ, bảo lưu và trao truyền những giá trị văn hóa truyền thống./.

Theo Vietnam+

Nguồn: https://www.vietnamplus.vn/kham-pha-le-hoi-truyen-thong-den-tranh-di-san-van-hoa-phi-vat-the-quoc-gia-post1019564.vnp