Không gian tín ngưỡng Đức Thánh Tản xứ Đoài

Đền Và tọa lạc trên đồi Và nên từ bao đời nay, người dân vẫn gọi tên ngôi đền là đền Và. Đồi Và và ngôi đền thuộc địa phận thôn Vân Gia, phường Trung Hưng, thị xã Sơn Tây (Hà Nội). Ngôi đền không quá đồ sộ về mặt kiến trúc nhưng là nơi lưu giữ những nét tinh hoa của nghệ thuật đền, đình Việt Nam, thể hiện sự tài hoa của người xưa.

Cổng tam quan đền Và gợi sắc màu cổ kinh (Ảnh: Thế Lượng)

Bước chân vào không gian đền Và, du khách sẽ cảm nhận được một chốn thanh tịnh, linh thiêng và chứa đựng những huyền thoại thuở xa xưa. Ngôi đền cổ kính, trầm mặc dưới bóng cây cổ thụ. Màu xanh rợp mát của những cây gỗ lim hằng trăm năm tuổi hòa vào dáng vẻ cong vút, uốn lượn của rồng và mái vòm ngôi đền. Từ văn bia, cột đền, mái ngói, không gian thờ tự đều nhuốm màu thời gian, gợi lên truyền thuyết về vị Thánh được thờ trong ngôi đền là Tản Viên Sơn Thánh.

Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Phạm Bá Khiêm, Chủ tịch Hội Văn nghệ Dân gian tỉnh Phú Thọ chia sẻ: “Đền Và mang đậm sắc màu cổ kính, là không gian tâm linh thực hành tín ngưỡng thờ Đức Thánh Tản có sức sống lâu bền ở xứ Đoài. Nơi đây lưu giữ những tinh hoa văn hóa cổ truyền của dân tộc”.

Đền Và có kiến trúc độc đáo và tinh xảo. Ban đầu đền được khởi dựng bằng bằng tre nứa vào khoảng thế kỷ XVI-XVII, đến thế kỷ XVIII đền được xây dựng và giữ nguyên nét kiến trúc cho đến ngày nay. Đền Và xây theo hướng Bắc- Nam, hướng về núi Tản Viên- nơi gắn với huyền thoại của Đức Thánh Tản. Cổng Tam quan ngôi đền được xây rộng, thoáng, các cột đều có những câu đối và cửa đều sơn son thếp vàng, rồng phượng uốn lượn. Mái cổng và cánh cổng đều có lưỡng long chầu nguyệt. Trước cổng Tam quan là bảy bậc đá  Hai bên cổng là những cây đại cổ thụ, rêu phong hằng trăm tuổi và tấm bia đá cổ. Phía trong có gác chuông, gác trống được dựng ở tả hữu ngôi đền. Mái đền được lợp bằng ngói vảy rất tinh xảo, đỉnh mái có lưỡng long chầu nguyệt. Xung quanh đền được xây những hàng rào bằng đá ong, một đặc trưng của kiến trúc ở xứ Đoài Sơn Tây.

Phía trước đền là một lư hương lớn. Không gian thờ tự bên trong đền Và được lập thành các ban. Đó là ban công đồng, ban thờ Đức Thánh Tản Viên, ban thờ Mẫu, quan văn, quan võ. Gian tiền tế có bức hoành phi ở chính giữa ghi “Nam Thiên Thánh Tổ”. Trong cung cấm có bức hoành phi tạc bốn chữ “Thượng Đẳng Tối Linh”. Từ lư hương, khám thờ, tượng thờ đều mang đậm nét cổ kính, toát lên nét tài hoa của người xưa. Đồng thời, gợi lên những huyền tích linh thiêng của Thánh Tản Viên. Nơi đây là không gian sinh hoạt tín ngưỡng thờ Đức Thánh Tản Viên, vị thần cai quản núi Ba Vì, là biểu tượng linh thiêng cho sức mạnh của cộng đồng trong lao động và chinh phục tự nhiên, bảo vệ cuộc sống của Nhân dân. Hằng năm, đền Và đón hàng vạn du khách thập phương đến chiêm bái, cầu mưa thuận gió hòa, sức khỏe và may mắn.

Không gian đền Và nhuốn màu thời gian (Ảnh: Thế Lượng)

Lễ hội đền Và được tổ chức vào tháng Giêng hằng năm. Trong lễ hội, người dân quanh vùng diễn xướng các nghi lễ truyền thống như lễ rước long ngai, bài vị của Đức Thánh Tản Viên và các vị thần núi Tản qua sông Hồng đến đền Dội ở Vĩnh Tường (Vĩnh Phúc), diễn các tích truyền thuyết về Thánh Tản Viên cùng các trò chơi dân gian. Ngoài ra, nét độc đáo ở lễ hội đền Và còn ở lễ hội bắt cá ở sông Tích và dâng cúng cá vào thời gian tháng 9 hằng năm.

Tương truyền, xưa kia, khi đánh bắt cá, Tản Viên Sơn Thánh có phóng sinh cho một con cá trê đang có mang, sau đó, con cá được phóng sinh đẻ ra 9 con cá trê nhỏ và 9 con cá này đều hóa đá, đầu hướng về đền Và. Vì vậy, đến thăm đền Và, du khách sẽ được thăm một thửa ruộng có tảng đá lớn hình con cá có đầu quay về hướng ngôi đền. Đền Và hiện còn lưu giữ 5 bản Thần tích, 18 đạo sắc của các triều vua, 47 đôi câu đối, 18 bức hoành phi cổ kính. Đền Và được xếp hạng Di tích lịch sử- văn hóa quốc gia năm 1964.

Đền Và là không gian thực hành tín ngưỡng thờ Đức Thánh Tản từ lâu đời ở xứ Đoài (Ảnh: Thế Lượng)

Thầy giáo Nguyễn Đức Đạt (Thanh Hà-Hải Dương) chia sẻ: “Đền Và là ngôi đền gắn với huyền thoại Thánh Tản Viên từ xa xưa. Đến chiêm bái ngôi đền, chúng tôi có những trải nghiệm ý nghĩa về lịch sử và những giá trị trường tồn của cha ông”.

Về chiêm bái đền Và, ngôi đền cổ và linh thiêng ở xứ Đoài, mỗi người như được hòa mình vào dòng truyền thuyết từ ngàn xưa, cảm nhận được sức mạnh dân tộc và tri ân công đức của các vị nhân thần, của cha ông trong quá khứ.