Kỳ 2: Tăng cường hiệu quả của khối kinh tế nhà nước trong việc “dẫn lối” với nền kinh tế

Xét trên góc độ đánh giá về DNNN và vai trò mở đường, dẫn dắt của DNNN đối với nền kinh tế, có thể thấy đây là một trong những nội dung được Đảng và Nhà nước ta đặc biệt quan tâm.

Kinh tế nhà nước là một khái niệm khá rộng, bao gồm nhiều yếu tố (như: các DNNN theo quy định tại Điều 88 Luật Doanh nghiệp năm 2020; các tài sản thuộc sở hữu nhà nước, như: đất đai, rừng, tài nguyên thiên nhiên, tư liệu sản xuất, ngân sách nhà nước, dự trữ quốc gia...).

Doanh nghiệp nhà nước được xác định là một lực lượng vật chất quan trọng của kinh tế nhà nước (Ảnh: PV)

Về việc tăng cường hiệu quả hoạt động của DNNN nhằm nâng cao vị trí, vai trò của DNNN, theo Nghị quyết số 12-NQ/TW về tiếp tục cơ cấu lại, đổi mới và nâng cao hiệu quả DNNN, DNNN được xác định là một lực lượng vật chất quan trọng của kinh tế nhà nước, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế và thực hiện tiến bộ, công bằng xã hội. Đến văn kiện Đại hội Đảng lần thứ XIII, Đảng ta vẫn tiếp tục xác định vai trò của DNNN là lực lượng vật chất quan trọng. Đáng chú ý, trong năm 2021, DNNN đã thể hiện được vai trò của mình ở các khía cạnh chính, gồm có:

Thứ nhất, mặc dù số lượng DNNN chỉ chiếm chưa đến 0,1% tổng số doanh nghiệp đang hoạt động (tính đến thời điểm đầu năm 2021) nhưng hoạt động hiệu quả với hiệu suất sử dụng lao động cao nhất so với các doanh nghiệp thuộc các thành phần kinh tế khác (18,9 lần); hiệu suất sinh lợi trên doanh thu (ROS) của toàn bộ khu vực doanh nghiệp đạt 3,4%, trong đó DNNN đạt mức cao nhất (5,8%).

Thứ hai, các chỉ số tài chính và kết quả hoạt động kinh doanh đều cho thấy có sự tăng trưởng, phản ánh hiệu quả hoạt động của DNNN ngày càng tăng. Đến đầu năm 2021, tổng giá trị tài sản là 2.965.425 tỷ đồng tăng 8% so với năm 2016; vốn chủ sở hữu là 1.445.877 tỷ đồng, tăng 17% so với năm 2016; lợi nhuận trước thuế đạt 122.347 tỷ đồng tăng 5% so với năm 2016; tỷ suất lợi nhuận trước thuế trên vốn chủ sở hữu bình quân cả giai đoạn 2016 - 2020 là 10,46%.

Thứ ba, DNNN, đặc biệt là các tập đoàn kinh tế, tổng công ty nhà nước có vai trò quan trọng trong ổn định kinh tế vĩ mô, chiếm thị phần rất lớn trong một số lĩnh vực như năng lượng, viễn thông, ngân hàng… Ví dụ như trong lĩnh vực viễn thông, thị phần của 03 DNNN lớn trong ngành (Viettel, VNPT, MobiFone) có vai trò chi phối (với thị phần trên 90%). Các DNNN cũng cung cấp các đầu vào quan trọng của nền kinh tế (như điện, than, dầu khí, alumin...). Đồng thời, DNNN đang làm tốt vai trò của mình trong việc thực hiện nhiệm vụ chính trị, an sinh xã hội.

Khắc phục tồn tại, hạn chế trong hoạt động của DNNN

Theo đánh giá của Bộ Kế hoạch và Đầu tư, bên cạnh các kết quả tích cực, vẫn còn những tồn tại, hạn chế trong hiệu quả hoạt động của DNNN. Đó là:

Một là, hiệu quả hoạt động của các DNNN chưa tương xứng với nguồn lực nắm giữ. Chủ yếu kết quả hoạt động của DNNN đạt được dựa trên các lợi thế sẵn có của doanh nghiệp hoặc có lịch sử hoạt động lâu đời trên thị trường.

Hai là, DNNN chưa thực hiện được nhiệm vụ dẫn dắt, tạo động lực đối với nền kinh tế. Vai trò của DNNN trong dẫn dắt, tạo điều kiện cho doanh nghiệp ngoài nhà nước, thúc đẩy liên kết, hình thành chuỗi giá trị gia tăng còn hạn chế. Phần lớn DNNN quy mô lớn hoạt động trong ngành, lĩnh vực then chốt, mũi nhọn đều vận hành theo cơ chế tương đối khép kín, chưa khuyến khích các doanh nghiệp ngoài nhà nước tham gia vào các khâu, công đoạn của quá trình sản xuất kinh doanh.

Ba là, khả năng cạnh tranh, đặc biệt cạnh tranh quốc tế của DNNN, trong đó có DNNN quy mô lớn đã có nhiều cải thiện nhưng vẫn chưa đạt kết quả rõ nét. Nếu sử dụng xuất khẩu là tiêu chí, thước đo để đánh giá năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp thì có thể thấy khả năng cạnh tranh và vươn ra thị trường quốc tế của DNNN quy mô lớn còn hạn chế.

Cũng theo Báo cáo của Bộ Kế hoạch và Đầu tư, các nguyên nhân chính dẫn đến những tồn tại, hạn chế trên là do: Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật điều chỉnh về DNNN, trong đó có tập đoàn kinh tế, tổng công ty đã được rà soát và hoàn thiện nhưng vẫn còn bất cập. Đặc biệt hệ thống pháp luật về đầu tư, quản lý tài sản, đất đai, đấu giá, đấu thầu… chưa đồng bộ, đã tạo kẽ hở để một số đối tượng lợi dụng nhằm trục lợi. Bên cạnh đó, chưa có định hướng, chiến lược phát triển cho khu vực DNNN theo hướng bền vững; chiến lược phát triển ngành, lĩnh vực chưa gắn với chiến lược phát triển của doanh nghiệp, trong đó có DNNN. Đồng thời, DNNN, đặc biệt là DNNN quy mô lớn chưa phát huy hết tính chủ động trong hoạt động sản xuất, kinh doanh. Trên thực tế, các quy trình, thủ tục của cơ quan đại diện chủ sở hữu theo quy định của pháp luật thường có độ trễ nhất định, trong khi hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp đòi hỏi phải đưa ra những quyết định nhanh, kịp thời để đón cơ hội đầu tư.

Giải pháp tháo gỡ khó khăn khơi thông nguồn lực cho DNNN

Khi đề cập tới các nội dung liên quan tới tăng cường nội lực cho nền kinh tế trong bối cảnh mới, Bộ trưởng Bộ Kế hoạch và Đầu tư Nguyễn Chí Dũng đã nhận định rằng, trong bối cảnh cách mạng công nghiệp 4.0, sự bùng phát của dịch bệnh COVID-19 và những căng thẳng của các cuộc chiến thương mại đòi hỏi những thay đổi chiến lược để tăng khả năng thích ứng và tự chủ của nền kinh tế, trong đó cần có nhiều giải pháp để tiếp tục nâng cao hiệu quả hoạt động của DNNN. DNNN lớn cần làm những ngành mới, khó, tập trung vào R&D, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số… để tạo lực cho phát triển kinh tế, nhường dư địa phát triển cho doanh nghiệp tư nhân ở những lĩnh vực khác. “Cần thay đổi tư duy quản lý, cần chuyển từ kiểm soát sang kiến tạo để Việt Nam có các doanh nghiệp lớn, có thương hiệu quốc gia và đại diện cho dân tộc để tạo nên kỳ tích như Hàn Quốc, Nhật Bản. Vấn đề cốt lõi ở đây là phải đưa ra những giải pháp đột phá để cởi trói cho DNNN, để DNNN được tự chủ, sáng tạo, phát triển trong một môi trường kiến tạo” - Bộ trưởng nói.

Về phía Bộ Kế hoạch và Đầu tư, xuất phát từ chức năng, nhiệm vụ là cơ quan tham mưu chính sách vĩ mô, Bộ cũng đã chủ động đề xuất một số giải pháp để khơi thông nguồn lực cho DNNN, trong đó tập trung vào:

Nghiên cứu, đưa ra chính sách phân cấp cho cơ quan đại diện chủ sở hữu; giao quyền cho Hội đồng thành viên/Chủ tịch công ty và Người đại diện phần vốn. Theo đó, cơ quan đại diện chủ sở hữu chỉ thực hiện giao mục tiêu, nhiệm vụ cho doanh nghiệp, còn doanh nghiệp chủ động quyết định các vấn đề sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp.

Xây dựng cơ chế giám sát cho cơ quan đại diện chủ sở hữu, trong đó có thể xem xét việc thuê các cơ quan kiểm toán uy tín để thực hiện giám sát cùng và đưa ra các khuyến nghị, cảnh báo.

Đổi mới cơ chế đánh giá hiệu quả hoạt động của DNNN. Theo đó, phải đánh giá hiệu quả hoạt động/đầu tư theo chỉ tiêu tài chính tổng thể, không đi theo từng dự án/hoạt động cụ thể. 

Tạo nguồn lực để tập trung đầu tư cho phát triển khoa học công nghệ và các dự án quan trọng của doanh nghiệp (thông qua việc cho phép giữ lại một phần lợi nhuận hoặc tiền thu từ thoái vốn, cổ phần hóa) nhằm phấn đấu đưa mỗi tập đoàn kinh tế, tổng công ty trở thành một trung tâm đổi mới sáng tạo, xây dựng hệ sinh thái doanh nghiệp, hình thành chuỗi giá trị để làm tốt vai trò mở đường, dẫn dắt. Tập trung phát triển khoa học công nghệ thông qua hình thức đầu tư mua công nghệ và tham gia mua cổ phần hoặc các dự án của nước ngoài đã có sẵn công nghệ để phát triển và làm chủ công nghệ./.