Mở rộng chiều sâu nghiên cứu văn hóa dân tộc
Trong tiến trình dựng nước và giữ nước hàng nghìn năm của dân tộc Việt Nam, văn hóa luôn là sợi dây kết nối bền chặt. Chính từ mạch nguồn văn hóa đó, dân tộc Việt Nam đã hình thành nên sức mạnh nội sinh để tồn tại, phát triển, đồng thời tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại để làm giàu thêm bản sắc của mình. Bằng tư duy học thuật sâu sắc và tầm nhìn rộng mở, GS, TS Phạm Hồng Tung, nguyên Viện trưởng Viện Việt Nam học và Khoa học phát triển, Đại học Quốc gia Hà Nội đã dày công biên soạn cuốn sách "Khám phá văn hóa Việt Nam: Từ tiếp cận lịch sử đến tầm nhìn thời đại" (Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật, năm 2025).
Công trình gồm 416 trang, tập hợp 17 chuyên luận, là kết quả nghiên cứu, phản ánh cách tiếp cận liên ngành, hiện đại và sáng tạo đối với các vấn đề lịch sử-văn hóa Việt Nam.
Từ góc nhìn địa-chiến lược, tác giả đặt Việt Nam trong bối cảnh khu vực Đông Nam Á, nơi giao thoa giữa Nam và Bắc, Đông và Tây, lục địa và đại dương. Vị thế đó khiến Việt Nam vừa là vùng đất chịu nhiều thử thách trong các cuộc xâm lăng, vừa là trung tâm giao lưu, tiếp biến văn hóa sôi động. Theo GS, TS Phạm Hồng Tung, chính sự giao thoa đó giúp dân tộc ta tích lũy và sàng lọc tinh hoa văn hóa nhân loại, hình thành nên nền văn hóa Việt Nam phong phú, đa tầng và vững bền. Bước vào thời đại toàn cầu hóa và cách mạng công nghiệp mới, Việt Nam một lần nữa đứng trước cơ hội và thách thức trong việc phát triển mà vẫn giữ gìn bản sắc.
Cuốn sách "Khám phá văn hóa Việt Nam: Từ tiếp cận lịch sử đến tầm nhìn thời đại".
Trên nền tảng tư tưởng Hồ Chí Minh và đường lối của Đảng về vai trò của văn hóa, tác giả nhìn nhận văn hóa không chỉ là nền tảng tinh thần của xã hội mà còn là nguồn sức mạnh nội sinh, là động lực phát triển đất nước.
Nội dung cuốn sách tập trung vào 3 nhóm chính trình bày những khám phá mới của tác giả về văn hóa Việt Nam. Cụ thể, nhóm thứ nhất tập trung vào hai nhân vật kiệt xuất của lịch sử Việt Nam và thế giới hiện đại là Chủ tịch Hồ Chí Minh và Đại tướng Võ Nguyên Giáp. Bằng phương pháp tiếp cận mới, tác giả khẳng định Hồ Chí Minh là “một công dân toàn cầu tiên phong”, thực hành phương châm “tư duy toàn cầu, hành động địa phương” từ rất sớm, kết hợp nhuần nhuyễn sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại. Các chuyên luận về Đại tướng Võ Nguyên Giáp tiếp tục soi chiếu những khía cạnh mới trong nhân cách và trí tuệ của vị danh tướng, qua đó góp phần hiểu sâu hơn bản lĩnh Việt Nam trong thế kỷ 20.
Nhóm thứ hai hướng vào những vấn đề cốt lõi của văn hóa chính trị Việt Nam-từ khát vọng dân tộc, khát vọng phát triển, vai trò của Đảng cầm quyền, đến ý thức quốc gia và phúc lợi văn hóa. Dưới ánh sáng tư tưởng Hồ Chí Minh, tác giả đề cao vai trò của giáo dục như một động lực then chốt giúp dân tộc tránh bị tụt hậu trong kỷ nguyên công nghệ.
Nhóm thứ ba là mảng nội dung phong phú về văn hóa hiện đại, nơi tác giả đưa ra nhiều thông điệp mới mẻ về văn hóa đô thị, công nghiệp sáng tạo, an ninh văn hóa và đối thoại liên văn hóa. Tác giả nhấn mạnh rằng trong bối cảnh toàn cầu hóa tăng tốc, vấn đề an ninh văn hóa cần được xem là hợp phần quan trọng của an ninh quốc gia, bởi “văn hóa còn thì dân tộc còn”. Bên cạnh đó, các nghiên cứu về khu vực học đô thị (Urban Area Studies) được giới thiệu như một hướng tiếp cận học thuật tiềm năng, có thể góp phần xây dựng nền tảng cho chiến lược phát triển bền vững của Việt Nam.
Đáng chú ý, công trình còn mở rộng phân tích sang lĩnh vực đối thoại liên văn hóa, từ giao lưu giữa các thế hệ trong xã hội hiện đại cho đến những cuộc đối thoại tinh tế ẩn chứa trong "Truyện Kiều" của Nguyễn Du hay thơ Nôm của Hồ Xuân Hương. Qua đó, tác giả không chỉ làm rõ sức sống văn hóa Việt Nam trong quá khứ mà còn khẳng định khả năng thích ứng, đổi mới của văn hóa dân tộc trong thế giới hiện đại.
Nguyễn Chất (Báo Quân đội Nhân dân)
