Nghệ nhân của những chiếc đèn Trung thu truyền thống

Trong nhịp sống hiện đại, nhiều món đồ chơi Trung thu khác nhau được bày bán trên thị trường, tuy nhiên, có một thứ đồ chơi vẫn không thể nào thiếu trong những ngày phá cỗ trông trăng, đó là những chiếc đèn ông sao, đèn kéo quân. Hình ảnh những đứa trẻ tay cầm đèn ông sao, đèn kéo quân cùng đoàn múa rồng, múa lân đi dọc khắp các đường làng là một kỷ niệm đẹp trong tiềm thức của mỗi người dân Việt Nam. Mỗi món đồ chơi truyền thống tuy nhỏ bé, đơn giản nhưng lại chứa đựng những giá trị sâu xa.

Với mong muốn đem lại cho con trẻ những niềm vui, nhiều năm nay, cứ vào dịp Trung thu, nghệ nhân Vũ Văn Sinh cùng gia đình lại gác công việc đồng áng để bắt tay làm đèn kéo quân. Sinh ra và lớn lên trong một gia đình có nghề truyền thống, năm 8 tuổi, ông đã biết tự làm đèn cho các em và các bạn cùng chơi. Sau này, càng lớn lên ông Sinh càng thấy yêu và gắn bó với công việc này. Hơn chục năm nay, để giữ gìn nghề truyền thống, đặc biệt là mong muốn thế hệ con cháu không quên lịch sử dân tộc, vào tầm giữa tháng 7 Âm lịch hàng năm là gia đình ông lại hối hả vào “vụ đèn mới”. 

Nghệ nhân Vũ Văn Sinh được biết đến với việc làm đèn kéo quân kỷ lục vào Tết Trung thu năm 2006, Đèn trưng bày tại Cung văn hóa thiếu nhi Hà Nội được ghi vào sách kỷ lục Việt Nam. Chiếc đèn có độ cao 6,5m, rộng 2,56m, giữa có trục thẳng đứng để giữ vững thăng bằng cho đèn khi vận hành. Đèn chia thành hai vòng, vòng trong và vòng ngoài. Vòng trong được lắp ghép với trục quay chính, vòng ngoài được chia thành sáu múi hình lục lăng để trang trí các đề tài truyền thống, lịch sử dân gian... Nghệ nhân Vũ Văn Sinh cho biết: Sau khi chiếc đèn kéo quân khổng lồ được trưng bày, nhiều người tìm đến tận làng để đặt hàng ông làm đèn kéo quân. Kể từ đó, nghề làm đèn mới thật sự sống dậy.

Bằng sự yêu nghề và mong muốn gìn giữ nét văn hóa truyền thống từ bao đời nay, nghệ nhân Vũ Văn Sinh đã tạm gác công việc thường ngày lại để miệt mài tạo nên những chiếc đèn đầy màu sắc. Trải qua bao thăng trầm, song chưa khi nào ông có ý định từ bỏ món nghề lâu đời do cha ông để lại. Ông Sinh chia sẻ: "Bây giờ, phần lớn trên thị trường là đồ chơi ngoại nhập, trong khi đó các mặt hàng đồ chơi dân gian đã từng một thời gắn bó với biết bao thế hệ trước đây đang dần vắng bóng. Nhưng năm nào, tôi cũng duy trì làm đèn, bởi đó là niềm vui giữ nghề truyền thống".

Cũng như nhiều nghề truyền thống khác, làm đèn kéo quân phải làm thủ công, tỉ mẩn với từng sợi nan, rồi chăm chút dán từng tờ giấy pơluya, và thắp nến để đèn quay. Ông Sinh cho biết: Đèn kéo quân gồm 2 bộ phận chính. Khung ngoài được dán bằng giấy xuyến chỉ màu trắng. Những dóng trụ đèn được quấn bằng các loại giấy màu, giấy kim vàng óng ánh trổ họa tiết để dán vào đầu và chân các trụ đèn. Phần trong đèn là một trục tre tròn, phía trên gắn một chiếc chong chóng có nhiều mũi để hứng gió. Trục làm từ tre vót mảnh, vừa đủ nhẹ để quay được, vừa đủ cứng để treo hình không bị đổ. Ông Sinh dùng keo cố định giấy xung quanh khung, chỉ đề chừa ra một ô để chỗ cho nến, tản đèn. “Công đoạn này đòi hỏi sự tỉ mẩn, khéo tay của người làm đèn, nếu không sẽ hỏng ngay” – Ông Sinh chia sẻ.

Say mê với nghề truyền thống, ông Sinh cũng không ngừng tìm tòi và sáng tạo để tạo ra các sản phẩm đẹp mắt hơn và tiện lợi hơn. Chơi đèn kéo quân phải thắp nến và cần phải đặt nến ở đúng vị trí thì trục đèn mới quay và tạo ra hiệu ứng đẹp mắt với những hình thù ngộ nghĩnh, nhưng không phải đứa trẻ nào cũng có kĩ thuật đặt nến. Chính vì vậy, ông Vũ Văn Sinh đã sáng tạo ra đèn kéo quân quay bằng pin tiểu và thắp sáng bằng đèn led thay nến, giúp người chơi, đặc biệt là trẻ nhỏ sử dụng dễ dàng.

Hiện nay, tuy đèn kéo quân không giữ được vị thế như xưa nhưng nghệ nhân Vũ Văn Sinh vẫn gắn bó với nghề này. Với ông, làm ra những chiếc đèn chính là niềm vui trong cuộc sống. Nghệ nhân Vũ Văn Sinh chia sẻ: Tiếp nối nghề của gia đình, nhưng tôi lại coi nó là cái nghiệp của bản thân. Làm đèn vất vả nhưng vì không muốn những chiếc đèn truyền thống bị tụi nhỏ lãng quên nên tôi vẫn cố gắng làm tiếp. Tôi cũng không sợ đèn kéo quân làm ra không bán được, mà chỉ mong mỗi dịp Trung thu thì phải có đèn kéo quân để cho trẻ chơi trăng.

Không chỉ nổi tiếng với những chiếc đèn kéo quân, nghệ nhân Vũ Văn Sinh còn say mê với những chiếc đèn ông sao. Theo nghệ nhân Vũ Văn Sinh, so với đèn kéo quân, thì đèn ông sao không phức tạp, nhưng đòi hỏi sự cần cù. Nguyên liệu để làm đèn ông sao là từ cật tre, nứa, giấy bóng kính và được trang trí các họa tiết có màu sắc sặc sỡ, bắt mắt. Tất cả phải được chọn và đều được làm thủ công, do vậy đòi hỏi người nghệ nhân phải tỉ mỉ trong từng chi tiết.

Những năm gần đây, mỗi độ Thu về, ông thường xuyên có mặt tại Thủ đô để hướng dẫn các em thiếu nhi làm các loại đèn. Dẫu vất vả, nhưng nghệ nhân Vũ Văn Sinh rất phấn khởi khi được giao lưu, hướng dẫn bọn trẻ làm đèn. Ông luôn mong muốn dạy được thật nhiều em nhỏ biết làm đèn kéo quân, đèn ông sao. Ngoài ra, ông cũng hy vọng ngày càng có nhiều người đam mê, nhiệt huyết với nghề hơn nữa.

Đi tiếp niềm đam mê khôi phục những thứ thuộc về văn hóa truyền thống lâu nay, trong những năm tiếp theo, nghệ nhân Vũ Văn Sinh vẫn sẽ mang những chiếc đèn kéo quân, đèn ông sao đến mọi nơi từ thành thị đến nông thôn, để giúp trẻ nhỏ khơi gợi lại những truyền thống văn hóa tốt đẹp của cha ông để lại./.