Kết quả đạt được

Thực hiện Nghị quyết 18-NQ/TW ngày 25/10/2017 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XII về "Một số vấn đề về tiếp tục đổi mới, sắp xếp tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả"; Nghị quyết 37-NQ/TW ngày 24/12/2018 của Bộ Chính trị về việc sắp xếp các đơn vị hành chính cấp huyện, cấp xã; Nghị quyết 653/2019/QH14 của Quốc hội khóa XIV về sáp nhập các đơn vị hành chính cấp huyện, cấp xã giai đoạn 2019 - 2021, trên địa bàn vùng dân tộc thiểu số và miền núi (DTTS&MN), đã có 5 tỉnh thực hiện sắp xếp giảm từ 14 xuống còn 8 đơn vị cấp huyện và 18 tỉnh thực hiện sắp xếp giảm từ 392 xuống còn 191 đơn vị hành chính cấp xã. 18 tỉnh vùng DTTS&MN đã sắp xếp, tổ chức lại giảm từ 9.565 thôn xuống còn 4.630 thôn. 

Bước đầu việc sắp xếp tập trung vào sáp nhập nguyên trạng các đơn vị hành chính để vừa đạt mục tiêu giảm số lượng, vừa tăng quy mô diện tích tự nhiên và dân số của đơn vị hành chính mới hình thành.

Sau khi xã Tén Tằn sáp nhập vào, quy mô diện tích, dân số của thị trấn Mường Lát, huyện Mường Lát, tỉnh Thanh Hóa được mở rộng (Ảnh minh họa)

Bộ máy hành chính tinh gọn đã góp phần quan trọng nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý hành chính nhà nước ở địa phương; thúc đẩy việc cơ cấu lại, lựa chọn đội ngũ lãnh đạo, cán bộ, công chức làm việc có chất lượng, hiệu quả; tiết kiệm ngân sách chi thường xuyên cho hoạt động bộ máy - ông Y Thanh Hà Niê Kđăm - Chủ tịch Hội đồng Dân tộc của Quốc hội nói. 

Với đơn vị hành chính mới sau khi được sắp xếp sẽ có địa bàn rộng hơn. Đây là lợi thế để quy hoạch không gian phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội; dễ dàng chỉ đạo hình thành các vùng sản xuất hàng hóa theo quy mô lớn, phù hợp với đặc điểm của vùng, miền…

Việc thành lập, mở rộng địa giới đơn vị hành chính đô thị đã góp phần đẩy nhanh tốc độ đô thị hóa, tạo động lực lan tỏa thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế địa phương theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa, đáp ứng tốt hơn về cơ sở hạ tầng đô thị, nâng cao chất lượng đời sống nhân dân.

Về ngân sách nhà nước, con số giảm chi hoạt động của chính quyền cấp huyện, cấp xã và giảm chi phụ cấp người hoạt động không chuyên trách ở tổ dân phố chắc chắn không nhỏ vì chỉ riêng tỉnh Thanh Hóa, từ năm 2020 - 6/2021, tổng số giảm chi ngân sách nhà nước do sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã trên địa bàn vùng DTTS&MN là gần 50,7 tỷ đồng; số giảm chi ngân sách nhà nước do sáp nhập thôn, bản, tổ dân phố ở vùng DTTS&MN là 33,3 tỷ đồng/năm. Qua đó, Nhà nước có thêm nguồn lực đầu tư để phát triển kinh tế - xã hội, thực hiện công tác xóa đói giảm nghèo, xây dựng nông thôn mới, chỉnh trang đô thị...

Xuất hiện những khó khăn

Đồng chí Lộc Văn Hai - Trưởng ban công tác Mặt trận thôn Long Giang, xã Xuân Long, huyện Cao Lộc, tỉnh Lạng Sơn cho biết, thôn mới được hình thành trên cơ sở sáp nhập 2 thôn. Nhân dân trong thôn rất đồng thuận với chủ trương của Trung ương. Tuy vậy sau khi sáp nhập cũng nảy sinh một vài vấn đề. Ví dụ trước khi sáp nhập, khoảng cách từ đầu thôn đến cuối thôn chỉ 1km. Sau sáp nhập, khoảng cách ấy tăng lên 2,5 lần, đi lại xa xôi và khó khăn hơn rất nhiều. Số lượng dân cũng tăng lên, nhà văn hóa của thôn không đủ sức chứa nên mỗi khi hội họp đều phải mượn hội trường của UBND xã…

Bà Lò Thị Thu Thuỷ - Trưởng ban Dân tộc - Tôn giáo, Hội LHPN Việt Nam cho biết thêm, sau sáp nhập, có những địa bàn từ xã xuống bản dài 20 - 30km đường núi, từ bản ra nhà văn hóa dài 10 - 15km. Hội viên phụ nữ tại những địa bàn này chủ yếu đi bộ, một bộ phận có xe máy rất ngại sinh hoạt tập trung do đường đi hiểm trở. Có Chủ tịch, Phó Chủ tịch Hội LHPN xã để di chuyển được đến địa bàn mất cả buổi đi xe máy, làm việc xong với chị em di chuyển về vào buổi chiều, tối rất nguy hiểm.

Việc giảm các đơn vị hành chính đặt ra thách thức đối với hệ thống chính trị cơ sở trong việc bố trí, sắp xếp cán bộ dôi dư, giải quyết chế độ, chính sách đối với những cán bộ không được tiếp tục bố trí đảm nhiệm công tác sau sáp nhập…

Sắp xếp thôn, bản đã nảy sinh một số vấn đề thực tiễn phức tạp như vậy thì việc sáp nhập xã, huyện càng phức tạp hơn.

Theo Nghị quyết số 1211/2016/UBTVQH13 ngày 25/5/2016 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, tiêu chuẩn của đơn vị hành chính cấp xã miền núi, vùng cao là phải có từ 5.000 người trở lên; diện tích tự nhiên từ 50 km² trở lên. 

Ông Y Thanh Hà Niê Kđăm - Chủ tịch Hội đồng Dân tộc của Quốc hội cho rằng, phần lớn diện tích vùng dân tộc thiểu số và miền núi là đồi, núi, có cấu tạo địa chất, tự nhiên phức tạp, độ dốc cao, chia cắt, cơ sở hạ tầng đi lại khó khăn, mật độ dân cư thấp, cư trú phân tán. Đây cũng là địa bàn tập trung chủ yếu các xã nghèo, huyện nghèo là đồng bào dân tộc thiểu số.

Vì vậy khi sáp nhập, các huyện, xã mới được hình thành sẽ có không gian rộng, dân cư đông, đặt ra thách thức lớn trong quản lý hành chính nhà nước, nhất là về an ninh, quốc phòng, nắm địa bàn. Cùng với đó là công tác sắp xếp các trường học, trạm y tế ở các huyện, xã mới cũng sẽ ảnh hưởng lớn đến hoạt động giáo dục và chăm sóc sức khỏe, khám chữa bệnh của người dân.

Việc hình thành các huyện, xã mới còn tác động đến việc phân loại địa bàn thôn, xã theo trình độ phát triển để đầu tư chính sách dân tộc. Trong thực tế đã có nhiều xã trước đây thuộc xã vùng III, được hưởng các chế độ, chính sách theo diện đầu tư đặc biệt khó khăn. Khi sáp nhập, hình thành xã mới, không đảm bảo tiêu chí thuộc xã vùng III, vì vậy nhiều chế độ, chính sách thiết yếu như y tế, giáo dục, hỗ trợ sản xuất bị cắt giảm...

Khác biệt về văn hóa, phong tục tập quán giữa các dân tộc là những yếu tố cần được quan tâm trong quá trình thực hiện sáp nhập vào thôn mới, xã mới (Ảnh minh họa)

Sự khác biệt về văn hóa, phong tục, tập quán giữa các dân tộc cùng sinh sống trên địa bàn cũng là một khó khăn khi thực hiện sáp nhập. Bà Trương Thị Ngọc Ánh - Phó Chủ tịch Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam nhận xét, ở nhiều nơi, tư tưởng dòng họ ăn sâu vào tiềm thức của người dân nên rất khó hòa nhập, khó chấp nhận việc sáp nhập vào thôn mới, xã mới.

Làng, ấp, thôn, buôn, bản ở Việt Nam đều có tên gọi cụ thể và gắn với lịch sử. Việc đặt tên làng, xã sau sáp nhập không đơn giản vì hầu hết người dân muốn giữ tên truyền thống đã gắn bó lâu đời. Việc bổ sung, điều chỉnh hương ước, quy ước của các làng, xã sau sáp nhập gặp không ít khó khăn, vì trước đó các làng, xã cũ đều có quy ước, hương ước riêng.

Lựa chọn nhà văn hóa nào làm điểm trung tâm của một số thôn, xóm cũng gặp vướng mắc. Các nhà văn hóa trước đây không còn đáp ứng được nhu cầu của người dân, trong khi những khó khăn về kinh phí cải tạo, xây dựng mới, bố trí địa điểm quỹ đất xây dựng nhà văn hóa mới, khu vui chơi, các thiết chế văn hóa thôn, bản mới... đang đặt ra cần được tháo gỡ.

Tính đến nay, Nhà nước đã công nhận và cấp đăng ký hoạt động cho 36 tổ chức tôn giáo thuộc 16 tôn giáo. Số người tin theo tôn giáo vẫn tiếp tục gia tăng ở các khu vực kinh tế kém phát triển, vùng sâu, vùng xa, vùng dân tộc thiểu số.

Khi tiến hành sáp nhập các đơn vị hành chính cấp xã đã xuất hiện những mâu thuẫn phát sinh liên quan đến đất đai thờ tự, nơi sinh hoạt tôn giáo, hình thức sinh hoạt tôn giáo; những bất ổn như tách, lập giáo họ, điểm nhóm, chuyển nhượng, hiến đất xây nơi thờ tự trái phép, đòi đất đai, nhà thờ… Một số biểu hiện lợi dụng việc sáp nhập để tuyên truyền, xuyên tạc, kích động giáo dân, quần chúng nhân dân dẫn đến phản ứng, gây rối, làm ảnh hưởng đến an ninh trật tự…

Do sáp nhập đơn vị hành chính dẫn đến giải thể, sáp nhập, cơ cấu lại một số tổ chức đoàn thể, ban công tác mặt trận cơ sở, ban thanh tra nhân dân giám sát đầu tư cộng đồng cấp xã. Công tác kiện toàn các tổ chức trong hệ thống chính trị cấp xã, các đoàn thể thôn theo đó cũng gặp nhiều khó khăn - bà Trương Thị Ngọc Ánh cho biết thêm.

Còn theo phản ánh của bà Lò Thị Thu Thủy, trong hệ thống Hội LHPN Việt Nam, sau sáp nhập đơn vị hành chính, có nhiều Chủ tịch Hội cấp cơ sở phải xuống làm Phó Chủ tịch, tức là từ cán bộ chuyên trách cấp xã trở thành người hoạt động không chuyên trách ở cấp xã. Nhiều Phó Chủ tịch phải xuống làm chi hội trưởng, tức là từ người hoạt động không chuyên trách ở cấp xã trở thành người hoạt động không chuyên trách, tham gia vào các công việc ở thôn, tổ dân phố. Nhiều chi hội trưởng sau sáp nhập phải xuống làm chi hội phó dẫn tới chán nản, không còn muốn tiếp tục gắn bó với tổ chức Hội…

Do vậy, vấn đề ảnh hưởng nhất của Hội LHPN các cấp “hậu” sáp nhập là công tác cán bộ và nan giải nhất là giải quyết vấn đề dôi dư cán bộ vì ở cơ sở số vị trí việc làm rất hạn chế./.