Thủ phạm gây ra 13.000 ca tử vong và thiệt hại gần 8 tỉ USD tại Đông Nam Á
Sự thay đổi mục đích sử dụng đất tại Đông Nam Á trong 15 năm qua đang làm chất lượng không khí ngày càng tồi tệ, góp phần gây ra hàng ngàn ca tử vong sớm mỗi năm. Một nghiên cứu mới công bố trên tạp chí The Lancet Planetary Health số tháng 5-2026 ước tính, tình trạng này đã gây ra 13.000 ca tử vong và thiệt hại kinh tế 7,8 tỉ USD chỉ riêng trong năm 2018. Đáng chú ý, Việt Nam nằm trong nhóm các quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề nhất.
Ô nhiễm không khí tại Jakarta, Indonesia. Ảnh: Jakarta Post
Nghiên cứu do Đại học Công nghệ Nanyang (NTU Singapore) dẫn đầu đã sử dụng mô hình máy tính để phân tích những thay đổi về sử dụng đất và lớp phủ bề mặt tại Đông Nam Á từ năm 2001 đến 2018. Các hoạt động này bao gồm suy thoái và tàn phá rừng, mở rộng đất nông nghiệp, trồng lại rừng và phát triển đô thị.
Nhóm nghiên cứu đã xem xét cách những thay đổi này ảnh hưởng đến nồng độ của hai chất gây ô nhiễm không khí chính liên quan đến bệnh tim mạch và hô hấp: bụi mịn (PM2.5) và ozone tầng mặt đất (O3). Kết quả cho thấy, chỉ tính riêng năm 2018, những thay đổi này có liên quan đến khoảng 13.000 ca tử vong vượt mức (số người chết tăng thêm so với mức bình thường nếu không có sự thay đổi về đất đai).
Suy thoái và tàn phá rừng là nguyên nhân lớn nhất, chiếm gần 30% số ca tử vong nói trên. Tiến sĩ Tingting Fang, đồng tác giả chính của nghiên cứu, giải thích: "Rừng là một trong những bộ lọc không khí hiệu quả nhất của tự nhiên. Khi rừng bị chặt phá hoặc suy thoái, bầu khí quyển của chúng ta mất đi một bể chứa tự nhiên quan trọng giúp loại bỏ các chất ô nhiễm, cho phép các chất ô nhiễm như PM2.5 và O3 tích tụ dễ dàng hơn. Kết quả là, mất rừng có thể làm chất lượng không khí tồi tệ đi đáng kể và làm tăng rủi ro sức khỏe cho hàng triệu người trên khắp Đông Nam Á".
Hậu quả về sức khỏe kéo theo những tổn thất kinh tế khổng lồ. Nghiên cứu ước tính ô nhiễm không khí do thay đổi sử dụng đất đã gây thiệt hại 7,8 tỉ USD trên toàn Đông Nam Á trong năm 2018, tương đương khoảng 0,1% GDP của khu vực. Con số này bao gồm 1,07 tỉ USD thiệt hại do giảm năng suất lao động và 34 triệu USD chi phí chăm sóc y tế.
Trong đó, Indonesia, Việt Nam và Thái Lan là những quốc gia ghi nhận mức tăng lớn nhất về số ca tử vong vượt mức. Các tác động sức khỏe nghiêm trọng nhất tập trung ở những khu vực đông dân cư như đảo Java (Indonesia), Đồng bằng sông Cửu Long và Đồng bằng sông Hồng (Việt Nam).
Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng hơn 60% thiệt hại bắt nguồn từ các hiệu ứng sinh địa lý - nghĩa là việc thay đổi sử dụng đất đã làm biến đổi khí hậu cục bộ, khiến ô nhiễm không khí trở nên độc hại hơn đối với sức khỏe con người.
Giáo sư Steve Yim, trưởng nhóm nghiên cứu, nhấn mạnh: "Thay đổi sử dụng đất thường được thảo luận dưới góc độ khí hậu hoặc phát triển kinh tế, nhưng tác động của nó đối với chất lượng không khí và sức khỏe cộng đồng lại ít được hiểu rõ hơn". Ông nói thêm: "Nghiên cứu của chúng tôi cho thấy những thay đổi về sử dụng đất có thể làm tình trạng ô nhiễm không khí ở Đông Nam Á trở nên tồi tệ hơn đáng kể, dẫn đến những tác động đáng kể về sức khỏe và tổn thất kinh tế".
Từ những phát hiện này, các nhà khoa học kêu gọi các nhà hoạch định chính sách cần cân nhắc kỹ lưỡng tác động đến chất lượng không khí và sức khỏe cộng đồng khi lập kế hoạch sử dụng đất.
Giáo sư Yim kết luận: "Những phát hiện của chúng tôi cho thấy quản lý đất đai tốt hơn có thể mang lại những lợi ích đồng thời quan trọng. Bảo vệ rừng và lập kế hoạch phát triển đất đai cẩn thận có thể giúp cải thiện chất lượng không khí, bảo vệ sức khỏe cộng đồng và hỗ trợ phát triển kinh tế bền vững trên toàn khu vực".
THANH TÙNG
