Tưng bừng Lễ hội Mở cửa kho lúa của đồng bào Rơ Măm

Các bước chuẩn bị dựng cây nêu

Lễ hội Mở cửa kho lúa

Trong văn hóa tín ngưỡng của người Rơ Măm thì cây lúa nắm giữ vai trò quan trọng, cây lúa là lương thực chính của đồng bào, đồng thời mang đến sự ấm no trong cuộc sống. Lễ hội Mở kho lúa đánh dấu sự hoàn tất chu trình sản xuất nông nghiệp gắn với thiên nhiên khắc nghiệt và núi rừng mênh mông vô tận. Chính vì tầm quan trọng của ngày này, dù Lễ hội chỉ diễn ra trong 3 ngày, nhưng cả làng đã phải chuẩn bị kỹ lưỡng trước đó cả tháng.

Trước khi tiến hành, già làng sẽ xem ngày và thông báo với Giàng (vị thần của dân làng) về việc làng chuẩn bị làm lễ hội. Khi ngày giờ đã được ấn định, cả buôn làng rộn ràng chuẩn bị cho ngày lễ linh thiêng. Người thì vào rừng tìm tre già làm cây nêu, người thì lau chùi lại đàn, chiêng, người thì tất bật mổ gà, chặt ống tre, ủ rượu cần…

Khi các bước chuẩn bị đã hoàn tất, già làng (chủ lễ) làm cái lễ nhỏ. Lễ vật là một con gà, một ghè rượu để thông báo với Giàng và xin phép để làng làm cây nêu (loong gung găng). Công việc làm cây nêu chỉ được nam giới đảm nhận, từ việc chuẩn bị, lắp ráp, trang trí… Khi làm các công đoạn hoàn tất, cây nêu được bảo quản trân trọng, bởi theo quan niệm của đồng bào, cây nêu lúc này không còn là cây tre bình thường nữa, mà nó là một vật thiêng, là đường lên xuống - cầu nối, mối liên hệ giữa cộng đồng và thế giới bên trên (Giàng).

Sau đó, các gia đình mang những ghè rượu tới nhà Rông. Già làng làm lễ và thông báo với Giàng về tất cả các bước tiến hành và lễ thức của cộng đồng và công việc tổ chức lễ hội. Khi nghi lễ hoàn tất, mọi người cùng uống rượu lễ tại nhà Rông và mang ý thiêng từ ngôi nhà chung của cộng đồng về từng gia đình mình để làm lễ.

Bảo tồn giá trị văn hoá truyền thống của người Rơ Măm

Già làng khấn xin các Giàng phù hộ, bảo vệ cho dân làng được khỏe mạnh, mùa màng tươi tốt, vụ mùa bội thu, nhà nhà no ấm.

Ngày đầu tiên được chuẩn bị từ buổi sáng tinh mơ, các gia đình mang lễ vật heo, gà, rượu… lên rẫy để Mở cửa kho lúa. Đến nơi, đàn bà nhóm lửa, đàn ông chuẩn bị các điều kiện và nghi lễ cần thiết. Chủ nhà sau khi sắp đặt các lễ vật sẽ đọc bài khấn: "Hôm nay gia đình làm lễ Mở cửa kho lúa, chúng tôi đem nào heo, gà, rượu làm lễ vật mời Giàng sông suối, Giàng rừng, Giàng nương rẫy, Giàng lúa... cùng chung vui và chứng kiến cho gia đình được mang luá, bắp về dùng..."

Sau khi kết thúc bài khấn, chủ nhà lấy ghè rượu đã chuẩn bị tưới trước cửa kho lúa, lấy máu con vật hiến sinh vẩy lên cửa kho và mở cửa kho để phụ nữ lấy những gùi lúa đầu tiên. Sau đó, người chủ gia đình cài cành lá xanh lên cửa kho làm dấu và mọi người gùi lúa về làng.

Cũng trong ngày đầu tiên của lễ hội, tại nhà Rông - không gian văn hoá của cộng đồng, già làng tiến hành nghi lễ với sự có mặt của tất cả các chủ gia đình. Khi già làng làm lễ xong, các chủ gia đình lấy ý thiêng từ "Ngọn lửa thần" về nhà mình để nhóm lửa tại từng bếp gia đình và chuẩn bị cho bữa cơm mới đầu năm.

Tới buổi chiều, già làng và các thanh niên trai tráng tiến hành dựng nêu. Sau khi cây nêu được dựng, già làng dắt ra con trâu được chọn và nuôi riêng trước đó cả tháng ở cánh rừng vào cột lễ làm vật hiến sinh cho Giàng. Mỗi gia đình đều mang những ghè rượu ngon xếp thành hàng trong không gian lễ hội…

Ngày thứ hai của lễ hội bắt đầu trong tiếng cồng chiêng rộn ràng, tiếng hò reo ngân vang, dân làng vung gạo vào con vật hiến sinh. Già làng sẽ buộc con heo nhỏ vào cây nêu, cắm cần rượu nghi lễ và xin phép được giết con trâu cúng Giàng: "Hôm nay dân làng làm lễ Mở cửa kho lúa, làng có ăn trâu, đây là con trâu của Giàng, xin Giàng hãy vui lòng nhận lấy và hãy giúp đỡ chúng tôi có nhiều trâu hơn, nhiều lúa nhiều bắp, để dân làng được no đủ...".

Già làng làm những động tác nghi thức, sau đó người thanh niên khỏe mạnh được làng tuyển chọn hoàn thành công việc thiêng liêng của cộng đồng. Khi con vật hiến sinh ngã xuống trong tiếng hò vang của dân làng, không khí lễ hội lúc này lên tới đỉnh điểm, niềm hoan hỉ của dân làng khi đã cảm thấy được Giàng chứng giám.

Cả ngày hôm ấy dân làng sinh hoạt, ăn uống tại nhà Rông. Đây là dịp để những thanh niên trai tráng thể hiện tài nghệ, những người trung niên lớn tuổi thì chia sẻ lại kinh nghiệm làm ăn, cách phát nương rẫy… Buổi sinh hoạt cộng đồng tại nhà Rông đã trở thành dịp để bà con trong buôn làng thêm gắn kết, gần gũi với nhau.

Ngày thứ ba, sau hoạt động, già làng sẽ làm lễ hạ Giàng và có một nghi thức rất quan trọng được tiến hành một cách cẩn thận là: Lễ rửa Giàng. Sau khi lau rửa vật tổ bằng loại nước rượu đặc biệt, già làng bắt đầu lời khấn: "Hôm nay làng đã làm xong lễ Mở cửa kho lúa, chúng tôi đã mời Giàng cùng chung vui, tất cả mọi thứ nào trâu, nào rượu Giàng đã được thưởng thức cùng chúng tôi, bây giờ thịt đã hết, rượu đã cạn, chúng tôi mời Giàng lên nóc nhà Rông và ở yên đó đừng bỏ đi và làm cho dân làng được nhiều lúa ở vụ sau, dân làng không đau ốm dịch bệnh, chúng tôi cảm ơn Giàng và sang năm làng lại tiếp tục làm lễ mời Giàng cùng tham dự...”. Kết thúc bài khấn, già làng đặt Giàng lên đúng vị trí trang trọng nhất trên nóc nhà Rông.  

Lễ hội Mở kho lúa là một lễ thức để tạ ơn trời đất, tạ ơn các vị thần mà người Rơ Măm tin tưởng đã giúp cho họ có được mùa màng bội thu. Lễ hội còn là phương thức bảo tồn các giá trị văn hóa, nghệ thuật dân gian của đồng bào Rơ Măm./.