Ứng phó khẩn cấp tình trạng sạt lở ở Đồng bằng sông Cửu Long
Tình trạng sạt lở xảy ra ngày càng nghiêm trọng
Theo Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Nông thôn Hà Công Tuấn, đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) là vùng hạ lưu của châu thổ sông Mê Kông, tổng diện tích khoảng 4 triệu ha, dân số gần 20 triệu dân. Trong vùng có hệ thống sông ngòi chằng chịt và hệ thống đường bờ biển dài gần 800 km. Đây là nơi có vai trò quan trọng đến an ninh lương thực, hằng năm cung cấp khoảng 90% lúa và 60% thủy sản phục vụ xuất khẩu. Ngoài ra, rừng ngập mặn trong vùng cũng có vai trò rất lớn về sinh thái, môi trường.
Tuy nhiên, vùng này có địa hình trũng thấp, đất đai phần lớn là phù sa mềm yếu, rất dễ tổn thương vì sạt lở và biến đổi khí hậu. Toàn khu vực đồng bằng sông Cửu Long hiện có 526 khu vực sạt lở bờ sông, bờ biển với tổng chiều dài gần 800 km. Trong đó, có 57 khu sạt lở đặc biệt nguy hiểm với tổng chiều dài 164 km, cần phải được xử lý để bảo đảm ổn định dân sinh.
Khu vực ĐBSCL đang đối mặt với tình trạng sạt lở bờ sông, bờ biển, sụt lún đất ngày càng nghiêm trọng. Trong những năm gần đây, vùng ĐBSCL mất từ 300 đến 500 ha đất mỗi năm vì sạt lở bờ sông, bờ biển, khiến hàng chục nghìn hộ dân phải di dời khỏi vùng nguy hiểm. Nguyên nhân được xác định là do tác động của biến đổi khí hậu tác động của phát triển thủy điện và tình trạng khai thác cát, sỏi và nước mặt đất tiếp tục gia tăng ở khu vực này…
Cà Mau: Mấy ngày qua, do ảnh hưởng bão số 3, tuyến đê phòng hộ ven biển Tây thuộc xã Khánh Bình Tây, huyện Trần Văn Thời (tỉnh Cà Mau) bị sóng lớn đánh liên tiếp, làm thân đê sạt lở nghiêm trọng.
UBND tỉnh Cà Mau đã có báo cáo tình hình thiệt hại do thiên tai do ảnh hưởng bão số 3. Cụ thể, sóng lớn kết hợp với mưa, dông lốc và triều cường dâng cao đã khiến nước biển tràn qua toàn tuyến đê biển Tây 30-40 cm. Nghiêm trọng nhất là đoạn Ba Tĩnh - Kinh Mới dài 12,5 km.
Hiện một phần thân đê đã bị sạt lở nghiêm trọng, với chiều dài khoảng 300m. Trong đó, 2 đoạn dài 7 m mất chân đê phía ngoài, sạt lở lấn vào mặt đường bê tông khiến cát trong thân đê chảy ra ngoài. Các đoạn có vải bạt hộ đê hai năm trước bị tốc hoàn toàn với chiều dài khoảng 200m. Các điểm còn sạt lở sát thân đê nên nguy cơ vỡ đê có thể xảy đến bất cứ lúc nào.
Lượng chức năng đã sử dụng 7.000 bao tải đất, đóng 2.500 cừ tràm để xử lý 150 m đê bị sạt lở nguy hiểm nhất. Một xà lan tải trọng lớn được những người hộ đê nhấn chìm để ngăn chặn những cơn sóng lớn đánh vào những điểm sạt lở nghiêm trọng. Mặt khác, lực lượng chức năng đã sử dụng 1.000 cừ tràm bổ sung để tiếp tục gia cố đê.
Trước diễn biến khó lường của thời tiết và thiên tai, UBND tỉnh Cà Mau kiến nghị Chính phủ cho cơ chế xử lý khẩn cấp đối với các công trình phòng chống sạt lở bờ và đê biển. Lý do xin cơ chế này vì nếu làm đúng quy trình sẽ mất rất nhiều thời gian, không thể xử lý kịp thời sẽ dẫn đến vỡ đê gây thiệt hại lớn. Cà Mau đã đề nghị Trung ương hỗ trợ kinh phí triển khai các công trình khẩn cấp bảo vệ tuyến đê biển Tây, bảo vệ tính mạng, tài sản người dân.
An Giang được đánh giá là một trong những địa phương thuộc ĐBSCL bị ảnh hưởng nghiêm trọng nhất do sạt lở. Từ đầu năm 2019 đến nay, trên địa bàn tỉnh từ đã xảy ra 13 điểm sạt lở, sụp lún đất bờ sông, kênh rạch với chiều dài hơn 1km, ảnh hưởng tới 81 căn nhà, gây thiệt hại hơn 3,3 tỷ đồng.
Ngày 1/8, tuyến Quốc lộ 91 đoạn qua ấp Bình Tân, xã Bình Mỹ, huyện Châu Phú bị sạt lở nghiêm trọng, hơn 1/2 mặt đường nhựa Quốc lộ 91 với chiều dài 85m bị sụp hoàn toàn xuống sông Hậu; sạt lở đe dọa đến 26 hộ dân, trong đó 15 hộ dân phải di dời khẩn cấp.
UBND tỉnh An Giang đã ban bố tình trạng khẩn cấp nguy cơ sạt lở quốc lộ 91 và đề nghị Tổng cục Đường bộ Việt Nam khẩn trương khảo sát và sớm hoàn thành đường tránh quốc lộ 91 để có phương án xử lý kịp thời. UBND huyện Châu Phú đã chi hơn 800 triệu đồng cùng với người dân làm 2 con đường dân sinh ở điểm đầu đoạn quốc lộ 91 bị sạt lở để kết hợp với tuyến đường tránh quốc lộ 91 giúp giao thông thông suốt.
Theo nhận định ban đầu của cơ quan chức năng, nguyên nhân gây ra sạt lở là do địa hình đáy sông Hậu có lạch sâu áp sát bờ, tác động dòng chảy đạp vào tạo hàm ếch và tác động của tải trọng phương tiện giao thông trên quốc lộ 91 lớn nên gây sạt lở.
Cần Thơ: Rạng sáng 29/7, tại kênh Rạch Sỏi - Hậu Giang ven Quốc lộ 80, đoạn qua ấp Vĩnh Lân, xã Vĩnh Trinh, huyện Vĩnh Thạnh xảy ra sạt lở đất với chiều dài hơn 40 m. Hậu quả, 2 căn nhà bị sụp hoàn toàn xuống sông, 2 căn sạt lở một phần, 1 căn bị hư hỏng nhẹ và 2 trụ điện cao thế buộc phải di dời.
Ông Đỗ Sĩ Nhường, Phó chủ tịch UBND huyện Vĩnh Thạnh, cho biết trưa ngày 28/7, khi thấy 4 căn nhà xuất hiện dấu hiệu rạn nứt, địa phương đã vận động người dân tháo dỡ, di dời tài sản đến nơi an toàn. Đến rạng sáng 29/7 thì xảy ra sự cố, gây thiệt hại gần 1 tỉ đồng. Rất may không có thương vong.
Hiện UBND Vĩnh Thạnh đang đề nghị thành phố hỗ trợ mỗi hộ dân 20 triệu đồng để khắc phục hậu quả vụ sạt lở. Bên cạnh đó, địa phương hỗ trợ mỗi gia đình từ 5 - 9 triệu đồng và bố trí các hộ dân này vào khu dân cư vượt lũ xã Thạnh Quới, tạm thời ổn định cuộc sống.
Đồng Tháp: giữa đêm ngày 15/7, vụ sạt lở đất bất ngờ xảy ra tại kênh Nha Mân, thuộc xã Tân Nhuận Đông, huyện Châu Thành khiến 5 căn nhà rơi xuống sông. 7 căn nhà khác trong khu vực phải di dời khẩn cấp.
Theo Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn huyện Châu Thành, chiều dài đoạn sạt lở khoảng 100m, ăn sâu vào bờ 4m, cắt đứt đường giao thông, khu vực sạt lở có khoảng 12 hộ dân đang sinh sống. Cách đây 3 tuần, người dân phát hiện có dấu hiệu bất thường nên trình báo. Chính quyền địa phương đã xuống đo đạc, khảo sát và chỉ đạo lực lượng công an, quân đội giúp dân di dời tài sản. Do đã nắm được tình hình và chủ động di dời tài sản từ trước nên trước khi sạt lở xảy ra không có thiệt hại về người.
Hiện, huyện Châu Thành đang thống kê thiệt hại ban đầu để có phương án xử lý. Trước mắt, địa phương vận động người dân bị ảnh hưởng đến nhà người thân ở tạm, lắp đặt biển cảnh báo nguy hiểm nơi sạt lở... Đồng thời có phương án hỗ trợ các hộ dân theo quy định.
Theo báo cáo của tỉnh Đồng Tháp, tỉnh có hơn 123 km chiều dài dòng chính sông Tiền qua địa phương này thì có đến 101 km bờ sông bị xói lở. Chỉ tính từ năm 2005 đến 2018, Đồng Tháp mất hơn 322 ha đất vì bị nước cuốn trôi. Do đó, tỉnh phải di dời hơn 8.000 hộ dân và hiện còn hơn 6.000 dân đang sống trong vành đai có nguy cơ sạt lở, cần phải di dời đến nơi an toàn.
Cần có biện pháp xử lý để bảo đảm ổn định dân sinh
Theo dự báo của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, trước diễn biến phức tạp của sạt lở, những năm qua, Trung ương, các tổ chức quốc tế và các địa phương trong vùng ĐBSCL đầu tư hàng chục nghìn tỷ đồng để xây dựng công trình, nghiên cứu ứng dụng các giải pháp bảo vệ bờ sông, bờ biển. Chỉ riêng trong năm 2018, ngoài việc bố trí ngân sách theo kế hoạch để các địa phương xây dựng công trình phòng, chống sạt lở, Thủ tướng Chính phủ đã hỗ trợ 1.500 tỷ đồng từ nguồn dự phòng ngân sách Trung ương để xử lý 29 dự án cấp bách sạt lở bờ sông, bờ biển thuộc 13 tỉnh, thành phố vùng ĐBSCL.
Ngoài ra, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn đã trình Thủ tướng Chính phủ tiếp tục hỗ trợ xử lý sạt lở 1.000 tỷ đồng từ nguồn vốn dự phòng kế hoạch đầu tư công trung hạn 2016 đến 2020 và 36 triệu USD từ dự án của Ngân hàng Thế giới và Ngân hàng Phát triển châu Á.
Thực hiện nhiệm vụ Thủ tướng Chính phủ giao, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn đã triển khai một số nội dung về xử lý sạt lở cấp bách bờ sông, bờ biển và xây dựng bản đồ sạt lở vùng ĐBSCL, đưa lên bản đồ trực tuyến (webGIS).
Tuy nhiên, qua thực tiễn cho thấy, các địa phương còn lúng túng trong việc tổ chức thực hiện các dự án xử lý sạt lở cấp bách, nên kết quả đạt được đến nay chưa cao. Một số giải pháp kỹ thuật nếu không được điều chỉnh kịp thời có thể gây mất ổn định công trình, lãng phí trong đầu tư.
Các chuyên gia, nhà khoa học về môi trường dự báo khuynh hướng sạt lở sẽ diễn biến trầm trọng hơn và sẽ không có biện pháp nào ở nội tại của vùng Đồng bằng sông Cửu Long có thể cưỡng lại được. Bởi theo dự báo, đến năm 2020, lượng phù sa về ĐBSCL sẽ giảm từ 60 đến 65% so với năm 2017. Nếu theo tốc độ xây dựng hồ đập từ các nước thượng nguồn sông Mê Kông, thì đến năm 2040, lượng phù sa ở vùng ĐBSCL chỉ còn từ 3 đến 5%. Không còn phù sa thì làm gì còn bồi lắng. Khi đó, sạt lở hẳn sẽ nhanh hơn, phức tạp hơn.
Làm sao có giải pháp ứng phó hữu hiệu để vùng ĐBSCL không còn tình trạng sạt lở bờ sông, ven biển, Chủ tịch UBND tỉnh Bạc Liêu Dương Thành Trung cho rằng: Vùng ĐBSCL không thể mãi loanh quanh câu chuyện sạt lở ở đâu, xây kè ở đó vì chúng ta không thể dặm vá và sửa mãi. Chúng ta cần có công nghệ thiết thực để kiến nghị Trung ương, không bàn đến sạt đâu làm đó nữa mà làm đồng bộ suốt tuyến biển.
Về lâu dài, Phó Chủ tịch UBND tỉnh An Giang Trần An Thư cho rằng, người dân cần thay đổi tập quán sinh sống ven sông hoặc kênh rạch, hạn chế tải trọng đường bờ, tránh nguy cơ sạt lở. Bên cạnh đó, quy hoạch lại dân cư, sắp xếp di dời dân vùng cảnh báo sạt lở vào các khu dân cư mới ở những vị trí có nền đất ổn định để tránh sạt lở; quản lý chặt các hoạt động xây dựng của người dân sống ven sông, kênh rạch, các hoạt động giao thông thủy bộ...
Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn và các chuyên gia, các nhà khoa học cho rằng: Để giảm nguy cơ sạt lở bờ sông, bờ biển, sụt lún đất, việc tìm phương án phải phù hợp với thực tế, vừa tìm giải pháp chống sạt lở, nhưng phải gắn với công tác ổn định dân cư, an sinh xã hội.
Trong đó, cần thiết phải nâng cấp và hiện đại hóa mạng lưới quan trắc khí tượng thủy văn và tài nguyên nước; giám sát biến động bùn, cát trên sông Mê Công; kiểm soát chặt chẽ việc bảo vệ lòng, bờ, bãi sông, phòng, chống sạt lở bờ sông, nhất là việc khai thác cát, sỏi trên sông; cùng với đó khoanh vùng các khu vực hạn chế khai thác nước dưới đất, hạn chế khai thác quá mức. Trên cơ sở đó, triển khai đẩy nhanh tiến độ thực hiện Chương trình nước sạch nông thôn, đầu tư, xây dựng hệ thống cấp nước tập trung được khai thác từ nguồn nước mặt, qua đó giảm dần việc khai thác nước dưới đất phục vụ sản xuất và sinh hoạt của người dân như hiện nay.
Các bộ, ngành liên quan hợp tác chặt chẽ với các nước thượng nguồn sông Mê Công, bao gồm các nước thành viên Ủy hội Mê Công quốc tế, Trung Quốc, My-an-ma để phát triển bền vững toàn lưu vực sông Mê Công, nhất là việc xây dựng, vận hành điều tiết của các hồ chứa thủy điện ở thượng nguồn trong việc bảo đảm nguồn nước, hạn chế xâm nhập mặn, hạn chế suy giảm phù sa, nguồn lợi cho ĐBSCL…
Nhiều chuyên gia về môi trường cho rằng, nguy cơ sạt lở đê bao vẫn có thể xảy ra bất cứ lúc nào vì nguyên nhân chủ yếu là do tình trạng khai thác cát bừa bãi trong thời gian dài gây nên. Vì vậy, điều quan trọng hiện nay là phải quản lý tốt nguồn khai thác cát; kết hợp với quản lý chặt chẽ việc xây dựng nhà ở ven sông, kênh rạch; không xây dựng quá nhiều công trình đối với khu vực đang có diễn biến sạt, lở…/.
