Xuất khẩu gạo: Cần một phương án đảm bảo được mục tiêu kép

Ảnh minh họa (Nguồn ảnh: thanhnien.vn).

Đây là một trong những nội dung mà Bộ Công thương ghi rõ trong Báo cáo gửi Thủ tướng Chính phủ sau cuộc họp liên ngành với các địa phương, hiệp hội và doanh nghiệp về xuất khẩu gạo, ngày 26/3 vừa qua tại Thành phố Hồ Chí Minh.

Trong khi việc xuất khẩu gạo tạm dừng để chờ Đoàn kiểm tra liên ngành rà soát, kiểm tra, đánh giá về nguồn cung thóc gạo, tình hình xuất khẩu gạo, thực hiện dự trữ lưu thông và tình hình thực hiện hợp đồng xuất khẩu gạo, thì nhiều doanh nghiệp ‘đứng ngồi không yên’. Theo Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA), hiện hơn 200.000 tấn gạo của các thành viên Hiệp hội đang lưu tại các bến cảng chưa xuất khẩu được, đang gây nhiều thiệt hại cho các doanh nghiệp.

Thực tế, một container gạo (25 tấn) kẹt tại cảng trong một ngày sẽ ngốn của doanh nghiệp khoảng 300.000 đồng cho chi phí lưu hàng và các chi phí phụ trợ khác. Đối với những doanh nghiệp xuất khẩu gạo lớn thì con số này là hàng trăm triệu đồng/ngày. Trong khi đó hàng hóa lúa gạo xuất khẩu khó ‘ quay đầu’ thành hàng hóa nội địa và các doanh nghiệp cũng không thể có bài toán kêu gọi ‘giải cứu gạo’ như giải cứu thanh long, dưa hấu, bởi trong mỗi nhà dân, gạo là thứ tiêu thụ khá ổn định, không có nhiều đột biến.

Không xuất khẩu, cũng đồng nghĩa với việc Doanh nghiệp không có tiền để thu mua lúa của nông dân đã đến kỳ thu hoạch rộ.

Bên cạnh đó, nếu không phương án mới mà theo đó doanh nghiệp có thể tiếp tục xuất khẩu gạo thì chính người nông dân là người sẽ thiệt hại đầu tiên, vì giá lúa bán ra sẽ sụt giảm khôn  lường.

Tại cuộc họp của Đoàn kiểm tra liên ngành với các địa phương và các doanh nghiệp xuất khẩu gạo chủ chốt tại TP. Hồ Chí Minh, các thành viên tham dự đều bày tỏ sự đồng tình với việc đặt an ninh lương thực quốc gia lên hàng đầu. Tuy nhiên, đánh giá lượng thóc gạo còn tồn trong dân và trong doanh nghiệp là khá lớn lớn (Theo đại diện của VFA thì riêng trong kho của các hội viên VFA là 1,651 triệu tấn), các tỉnh ,thành phố và các doanh nghiệp kiến nghị Chính phủ cân nhắc thêm về giải pháp, theo hướng vừa bảo đảm được an ninh lương thực quốc gia, vừa giảm thiểu gián đoạn cho chuỗi sản xuất lúa gạo - bao gồm không chỉ doanh nghiệp xuất khẩu gạo mà còn cả người nông dân, ngân hàng và các dịch vụ phụ trợ như cảng, vận tải, bốc xếp, kho bãi.

Tại buổi làm việc, ông Lê Thanh Tùng, Phó cục trưởng Cục Trồng trọt (Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn) cho biết, dự báo sản xuất năm 2020 của cả nước đạt 43,5 triệu tấn thóc (riêng vụ Đông Xuân, sản lượng ước đạt 20,2 triệu tấn). Dự báo nhu cầu tiêu thụ trong nước là 29,96 triệu tấn thóc (đã bao gồm cả dự trữ 3,8 triệu tấn.), như vậy, sau khi trừ đi nhu cầu tiêu dùng và dự trữ, lượng thóc còn dư có thể xuất khẩu quy đổi tương đương khoảng 6,5-6,7 triệu tấn gạo, và đạ diện Cục Trồng trọt vẫn giữ quan điểm của Bộ Nông nghiệp và phát triển nông thôn trong các báo cáo gửi Thủ tướng về tình hình sản xuất và khả năng xuất khẩu gạo của Việt Nam năm 2020.

Tại buổi làm việc, ông Đỗ Hà Nam - Phó Chủ tịch Hiệp hội Lương thực Việt Nam cho biết, các doanh nghiệp thuộc hiệp hội báo cáo lượng gạo tồn kho cũng như lúa trong dân khá lớn, đảm bảo nhu cầu tiêu thụ trong nước và xuất khẩu bình thường. Doanh nghiệp và hiệp hội kiến nghị Bộ Công thương đề nghị Chính phủ sớm mở cửa trở lại cho xuất khẩu gạo. Ông Nam cũng nhấn mạnh, trong bối cảnh dịch bệnh COVID-19 diễn biến phức tạp, việc ký mới hợp đồng cũng cần có những kiểm soát chặt chẽ hơn để vừa đảm bảo xuất khẩu được gạo nhưng vẫn đảm bảo an ninh lương thực quốc gia.

Theo PGS.TS Trần Tiến Khai (Đại học Kinh tế TP.HCM), trong thời dịch bệnh, phải chú trọng an ninh lương thực, điều đó phải dựa trên căn cứ vào số liệu sản xuất, tình hình tiêu thụ, an ninh lương thực và khả năng xuất khẩu. Nếu chưa rõ, có nhiều hình thức để hạn chế và kiểm soát xuất khẩu để đạt mục đích giảm xuất khẩu, tăng giá trị mà không cần cấm. Lịch sử cho thấy chúng ta đã lỡ cơ hội xuất khẩu gạo giá cao khi cấm xuất khẩu gạo trước đây.

Trao đổi với các phóng viên, Giáo sư Võ Tòng Xuân cho biết ông ủng hộ Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA) khi Hiệp hội này kiến nghị Thủ tướng cho xuất khẩu gạo trở lại vì lượng gạo tồn kho của doanh nghiệp và gạo trong dân lớn. Đây có thể coi là đề xuất hợp lý trong thời điểm hiện nay cho cả doanh nghiệp và nông dân – GS. Võ Tòng Xuân nhấn mạnh,. Ông băn khoăn, cơ hội gạo Việt Nam đang được giá trên thị trường quốc tế do Thái Lan mất mùa lúa, một số quốc gia như: Philippines, Indonesia, Malaysia… đều đang thiếu gạo vì ảnh hưởng dịch COVID-19, và cơ hội này sẽ bị mất một các đáng tiếc trong khi lúa gạo còn nhiều trong kho doanh nghiệp và trong khi vựa lúa ĐBSCL đang vào mùa thu hoạch.

Đại diện các tỉnh, thành phố vùng ĐBSCL tham dự buổi làm việc đều cho cho biết lượng gạo dồi dào và sẵn sàng đưa gạo ra thị trường theo yêu cầu của Chính phủ. Các thương nhân cũng cam kết tuân thủ quy định về việc thường xuyên duy trì dự trữ lưu thông tối thiểu tương đương 5% số lượng gạo mà thương nhân đã xuất khẩu trong 6 tháng trước đó và cam kết sẽ cung cấp ngay ra thị trường trong nước nếu được Chính phủ yêu cầu.

Theo hướng đó, các ý kiến đề nghị Đoàn kiểm tra liên ngành xây dựng phương án "xuất khẩu có kiểm soát chặt chẽ" để báo cáo Thủ tướng Chính phủ.

Trước mắt là tháng 4 và tháng 5 năm 2020, nhu cầu an ninh lương thực trong 2 tháng này cần khoảng 300 nghìn tấn để thực hiện kế hoạch mua vào năm 2020 của Tổng cục Dự trữ Nhà nước. Ngoài lượng 300 nghìn tấn nói trên, giữ lại thêm 400 nghìn tấn để dự phòng cho mọi tình huống có thể xảy ra. Cộng dồn, tổng lượng gạo xuất khẩu giữ lại cho nhu cầu trong nước trong 2 tháng sẽ là 700 nghìn tấn. Như vậy, lượng gạo được phép xuất khẩu trong tháng 4 và tháng 5 sẽ khoảng 800.000 tấn, giảm 40% so với cùng kỳ. Các tờ khai hải quan thực hiện trước 0h ngày 24-3-2020 (trước khi tạm ngưng xuất khẩu gạo) vẫn được thực hiện.

Trước mắt trong tháng 4 cho phép xuất khẩu 400.000 tấn. Vào tuần cuối cùng của tháng 4, căn cứ diễn biến dịch bệnh và báo cáo của các bộ ngành, Thủ tướng Chính phủ sẽ xem xét, quyết định phương hướng điều hành xuất khẩu gạo cho tháng 5.

Tổng cục Hải quan chịu trách nhiệm quản lý số lượng 400.000 tấn gạo được phép xuất khẩu trong tháng 4 thông qua cộng dồn và trừ lùi số lượng theo tờ khai hải quan hàng xuất khẩu.

Doanh nghiệp đăng ký tờ khai trước sẽ được xuất khẩu trước. Số lượng mở trên tờ khai được trừ lùi vào tổng số lượng được phép xuất khẩu trong tháng 4.

Trường hợp không sử dụng tờ khai sau 15 ngày hoặc số lượng thực xuất ít hơn số lượng đã mở theo tờ khai, số dư sẽ được cộng trở lại số lượng được phép xuất khẩu trong tháng 4.

Tổng lượng đăng ký tờ khai xuất khẩu và tổng lượng xuất khẩu thực tế được thể hiện theo thời gian thực trên một trang mạng do Tổng cục Hải quan thiết lập và/hoặc trên Cổng dịch vụ công quốc gia để tất cả các doanh nghiệp và người dân đều có thể theo dõi.

Ngoài ra, Bộ Tài chính tiếp tục chỉ đạo Tổng cục Dự trữ Nhà nước khẩn trương mua đủ số lượng lương thực dự trữ theo kế hoạch được giao.

Bộ Công thương chỉ đạo Tổng cục Quản lý thị trường, Bộ Quốc phòng chỉ đạo lực lượng biên phòng tăng cường kiểm tra, giám sát chặt chẽ để phòng ngừa, xử lý nghiêm hành vi buôn lậu gạo qua biên giới.

20 doanh nghiệp xuất khẩu gạo lớn nhất phải ký thỏa thuận với ít nhất 1 hệ thống siêu thị về việc bảo đảm cung cấp lượng dự trữ lưu thông 5% khi được yêu cầu.

Trường hợp không thực hiện theo thỏa thuận, đã được nhắc nhở nhưng không khắc phục, Bộ Công thương được quyền thu hồi giấy chứng nhận đủ điều kiện kinh doanh xuất khẩu gạo đã cấp.

Xây dựng và triển khai được theo phương án này, đồng nghĩa với việc chúng ta đạt được mục tiêu kép, vừa thực hiện tốt nhiệm vụ bảo đảm an ninh lương thực trong bối cảnh dịch bệnh diễn biến phức tạp, vừa duy trì được sản xuất và tăng trưởng kinh tế.