Bảo tàng thời hậu chiến

Cách nay mấy năm, khi đến đưa tin hội thảo về nhà bác học Lê Quý Đôn, do tỉnh Thái Bình tổ chức tôi mới lần đầu được gặp mặt trực tiếp nhà văn Minh Chuyên, cảm nhận ở ông có vẻ ngoài giản dị, giống như nhiều cán bộ hưu trí khác. Nghe ông phát biểu hôm ấy thấy toát lên sự nhẹ nhàng, từ tốn. Tôi chú ý nhiều hơn đến ông bởi lẽ, mấy chục năm trước, khi còn là học sinh trung học, tên ông đã “găm” vào đầu tôi khi là tác giả của những những bút ký, vở kịch truyền thanh tôi nghe được trên Đài Tiếng nói Việt Nam, kể về thân phận những người lính, những thanh niên xung phong, những nạn nhân chất độc da cam… sau chiến tranh, đầy ám ảnh, như: “Thủ tục làm người còn sống”, “Người lang thang không cô đơn”, “Vào chùa gặp lại”, “Chiếc cũi trần gian”…

Những chuyện ông kể, dù mới chỉ được nghe trên đài nhưng khi ấy đã lần đầu gieo vào trong tôi - một cậu bé - nhận thức rằng, cuộc sống của con người không chỉ có niềm vui, hạnh phúc, sự êm đềm như khi ấy tôi đang được trải qua, kiểu như “Thủa còn thơ ngày hai buổi đến trường/Yêu quê hương qua từng trang sách nhỏ/Ai bảo chăn trâu là khổ/Tôi mơ màng nghe chim hót trên cao” (thơ Giang Nam) mà cuộc sống còn có những bi kịch, những khổ đau, nhất là những bi kịch, khổ đau do chiến tranh mang lại; giúp tôi hiểu rằng chiến tranh là một điều thật tồi tệ và hòa bình là một giá trị cần được bảo vệ.

Nhà văn Minh Chuyên (người đứng) cùng khách tham quan Bảo tàng các tác phẩm hậu chiến tranh do ông làm chủ nhân.

Lớn hơn, tìm hiểu thêm về ông tôi mới biết Minh Chuyên là một nhà văn, nhà báo chuyên viết về đề tài hậu chiến tranh, kể cả giai đoạn ông công tác ở quê nhà Thái Bình và sau khi chuyển công tác lên Đài Truyền hình Việt Nam. Rồi nữa, quê ông không ở đâu xa mà ở ngay một xã của tỉnh Thái Bình, cách quê tôi ở Nam Định chỉ là đôi bờ con sông Hồng.

Việc nhà văn Minh Chuyên lựa chọn, kiên trì theo đuổi đề tài hậu chiến rất dễ lý giải. Trước hết, bản thân ông trước khi cầm bút cũng từng là một người lính, có cả chục năm ở chiến trường. Hơn thế, Thái Bình quê ông nổi tiếng là tỉnh có truyền thống cách mạng, “thóc không thiếu một cân, quân không thiếu một người”. Trong các cuộc chiến vệ quốc vĩ đại của dân tộc thế kỷ 20, lớp lớp con em Thái Bình đã ra trận. Kết thúc chiến tranh, Thái Bình có hơn 7 vạn Liệt sỹ, hơn 30 nghìn người phải để lại chiến trường một phần xương máu; gần 30 nghìn người mang di chứng của chất độc da cam-dioxin.

Phía sau những con số thống kê lạnh lùng ấy là biết bao đau thương, mất mát, bao vấn đề, số phận, có những vấn đề đến nay vẫn chưa thể giải quyết, khắc phục, rất cần những người cầm bút cất lên tiếng nói.

Sử dụng nhiều đến thể loại bút ký, phim tài liệu nên những nhân vật trong các tác phẩm của Minh Chuyên không phải do ông hư cấu mà hoàn toàn có thật, hiện hữu bằng xương bằng thịt. Ví như nhân vật trong “Thủ tục để làm người còn sống” (đăng Báo Thái Bình, Báo Văn nghệ năm 1988) là anh thương binh Trần Quyết Định, người cùng xã Minh Khai với ông. Bút ký kể việc trong kháng chiến chống Mỹ, sau thời gian huấn luyện anh Định vào Nam chiến đấu và bị thương nặng ngay ở trận đầu. Sau đó anh được đưa về phía sau điều trị, khi bình phục anh quay lại địa điểm bị thương tìm đơn vị của mình thì đơn vị đã chuyển qua nước bạn chiến đấu. Không tìm được đơn vị, anh về Sài Gòn tá túc, rồi trở về quê với chỉ tờ giấy chứng thương, không hề có giấy phục viên, xuất ngũ, trong khi trước đó gia đình đã nhận được giấy báo tử. Từ đó, Trần Quyết Định phải trải qua một hành trình dài, gian nan, vất vả, ngược xuôi Nam, Bắc, lên huyện, lên sở, lên tỉnh, lên Trung ương; đối mặt với “một rừng” các quy định, thủ tục hành chính nhiêu khê, rối rắm và lối tư duy, nhìn nhận vấn đề cứng nhắc của các cơ quan công quyền khi đó, chỉ để chứng minh mình còn sống, mình không đảo ngũ, mình là thương binh, mình bị lạc đơn vị và cần được hoàn thiện “thủ tục làm người còn sống”.

Đồng hành với anh Định khi ấy, nhất là sau khi viết bút ký “Thủ tục làm người còn sống”, nhà văn Minh Chuyên cũng bị “bầm dập”, phải đối diện với nhiều sóng gió, phiền toái ngoài trang viết. Thật mừng là, sau bút ký gây tiếng vang lớn trên, sau rất nhiều cuộc họp hành, xác minh của các cơ quan liên quan ở địa phương và Trung ương, cuối cùng, đến năm 2007, Trần Quyết Định đã được trả lại danh dự, được công nhận là người còn sống, được giải quyết chế độ thương binh…

Bút ký “Người lang thang không cô đơn” kể về một bi kịch hậu chiến khác, đó là trường hợp quân nhân Nguyễn Đình Thúc, quê ở Thái Bình, tham gia kháng chiến chống Mỹ. Trong một trận chiến đấu, anh Thúc bị trọng thương, bị địch bắt, tra tấn đã man, sau đó bị chúng đày ra Côn Đảo. Sau hòa bình, do thần kinh bị chấn thương nặng, thân hình biến dạng, anh Thúc không còn nhớ quê mình ở đâu, sống lang thang và được ông bà Lê Minh Châu khi đó sống ở Cầu Giấy (Hà Nội) đón về nuôi dưỡng trong gần mười năm. Đến khi tìm được về quê nhà ở Thái Bình, từ bố mẹ đến anh em, xóm giềng đều không còn nhận được ra anh.

Sau khi bút ký được đăng tải, nhiều đoàn nghệ thuật trong nước đã chuyển thể, dàn dựng thành các tác phẩm sân khấu, điện ảnh, gây ám ảnh trong công chúng về hậu quả của chiến tranh nhưng cũng truyền đi thông điệp ấm áp về tình người. Sau “tiếng vang” của tác phẩm này, Chính phủ đã quyết định thành lập Quỹ “Đền ơn đáp nghĩa”, duy trì hoạt động cho đến ngày nay, trở thành một chính sách, hoạt động xã hội lớn trong tổng thể các chính sách, hoạt động nhằm đảm bảo an sinh xã hội.

Ám ảnh hơn cả là những tác phẩm Minh Chuyên viết về thân phận của những nạn nhân chất độc da cam ngay ở tỉnh Thái Bình quê ông, những người được coi là “đau khổ nhất trong số những người đau khổ”. Ở đó, ông tập trung mô tả, phơi bày, tố cáo một sự thật tàn khốc về chiến tranh, đó là nó không chỉ giết người mà nó còn hủy hoại, đày đọa con người cả về thể xác và tinh thần trong dai dẳng. Loạt bài về những nữ cựu thanh niên xung phong ở Thái Bình sau chiến tranh của ông, người ốm yếu, sống cô đơn, không chồng không con… gây ám ảnh về sự tủi buồn của những người phụ nữ do hậu quả của chiến tranh do lực lượng bên ngoài gây ra. Những tác phẩm về hai đối tượng này của Minh Chuyên, như đã thấy, cũng đã gây tiếng vang lớn, tạo hiệu ứng xã hội mạnh mẽ, gợi mở, thúc đẩy các cơ quan làm chính sách, hiệu triệu xã hội quan tâm hơn, có những chính sách, hành động kịp thời, thiết thực hơn dành cho họ.

Không dừng lại ở đó, sau khi chuyển công tác về Đài Truyền hình Việt Nam, kể cả sau khi đã nghỉ hưu, tài năng, tâm huyết của Minh Chuyên về đề tài hậu chiến càng được phát huy. Theo thống kê, tính đến nay ông đã viết khoảng 75 tác phẩm văn học, nghệ thuật về đề tài chiến tranh cách mạng, trong đó đã xuất bản 30 tác phẩm.

Đặc biệt, ông còn viết kịch bản và đạo diễn 255 tập phim tài liệu, trong đó có những phim đã tham dự liên hoan phim quốc tế như: “Cha con người lính”, “Linh hồn Việt cộng”, “Chuyện ông và cháu”, riêng “Cha con người lính” đã đoạt Huy chương Vàng tại liên hoan phim Quốc tế lần thứ X, tổ chức tại Bình Nhưỡng (Triều Tiên). Tất cả các tác phẩm trên của ông đã góp phần khắc họa tinh thần hào hùng của dân tộc trong các cuộc chiến tranh vệ quốc. Với một sức lao động, sáng tạo phi thường và với thành quả lớn như vậy nên không lạ khi sau này nhà văn Minh Chuyên được Tổ chức Kỷ lục Việt Nam chứng nhận xác lập Kỷ lục “Người sáng tác các tác phẩm văn học và tác phẩm điện ảnh, truyền hình về thời hậu chiến tranh tại Việt Nam nhiều nhất”.

Đến đây thì thật dễ hiểu tại sao lại có một Bảo tàng các tác phẩm hậu chiến được lập ở ngay quê nhà của nhà văn Minh Chuyên. Công trình được khánh thành ngày 30-12-2018, từ sự tạo điều kiện về đất đai, kinh phí của chính quyền tỉnh Thái Bình, hỗ trợ về nghiệp vụ của ngành văn hóa địa phương. Công trình được xây dựng trên diện tích khoảng 250m2, gồm nhà trưng bày, lưu giữ tác tác phẩm của nhà văn (khoảng 600 tư liệu, hình ảnh), đền thờ Liệt sỹ và một số công trình phụ trợ. Từ ngày được khánh thành, nơi đây vừa là nơi lưu giữ thành quả lao động của chủ nhân, vừa là địa chỉ tìm về của nhiều tướng lĩnh, cựu chiến binh và của nhiều người muốn nghiên cứu, tìm hiểu về chủ đề này. Cá nhân tôi đã nhiều lần tha thẩn một mình ở đây với những nghĩ suy về chiến tranh, về hòa bình, về giá trị lao động, sáng tạo của một người cầm bút./.