Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa Khmer trong bối cảnh phát triển và hội nhập 

Tại TP Cần Thơ, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch vừa chủ trì tổ chức Hội nghị Bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc Khmer. Trên cơ sở đánh giá thực trạng công tác bảo tồn văn hóa Khmer thời gian qua, tại hội nghị, các đại biểu đề xuất những giải pháp thiết thực, hiệu quả trong bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống đặc sắc của đồng bào Khmer.

Đặc sắc văn hóa Khmer

Theo Cục Văn hóa các dân tộc Việt Nam (thuộc Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), nước ta hiện có trên 1,3 triệu đồng bào dân tộc Khmer, cư trú tập trung chủ yếu tại các tỉnh, thành Nam Bộ: An Giang, Cà Mau, Cần Thơ, Đồng Nai, Đồng Tháp, Tây Ninh, TP Hồ Chí Minh và Vĩnh Long. Trải qua quá trình lịch sử cư trú lâu đời, đồng bào Khmer đã tạo dựng một không gian văn hóa giàu bản sắc, đóng vai trò quan trọng trong nền văn hóa Việt Nam thống nhất trong đa dạng.

Trong đó, hệ thống chùa Khmer giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong đời sống cộng đồng, không chỉ là trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng, tôn giáo mà còn là nơi bảo tồn, truyền dạy tiếng nói, chữ viết, lưu giữ thư tịch cổ, nghệ thuật dân gian, giáo dục đạo đức và duy trì các giá trị văn hóa truyền thống. Những lễ hội truyền thống như Chôl Chnăm Thmây, Sene Dolta, Óoc Om Bóc… tiếp tục được duy trì, phát huy. Bên cạnh ý nghĩa tín ngưỡng, văn hóa cộng đồng, các lễ hội này còn là môi trường thực hành, trao truyền nhiều loại hình nghệ thuật truyền thống như Dù kê, Rô băm, nhạc Ngũ âm, hát Aday, múa Chằn, múa Rom vong, múa Lâm thôn…

Các đại biểu xem trưng bày nhạc cụ truyền thống của đồng bào dân tộc Khmer. 

Hiện nay, nhiều loại hình di sản văn hóa của dân tộc Khmer đã được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia như: Nghệ thuật Dù kê Khmer Nam Bộ, Nghệ thuật Rô băm, Lễ hội Óoc Om Bóc, Nghệ thuật trình diễn dân gian nhạc Ngũ âm, Nghề làm cốm dẹp của dân tộc Khmer, Nghệ thuật múa dân gian Khmer… Đây là cơ sở quan trọng để triển khai các hoạt động bảo tồn, phục dựng và phát huy giá trị văn hóa truyền thống trong giai đoạn hiện nay.

Bà Trịnh Thị Thủy, Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, nhấn mạnh: "Những giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào dân tộc Khmer, từ hệ thống chùa Phật giáo Nam tông, các lễ hội truyền thống, nghệ thuật trình diễn dân gian đến tiếng nói, chữ viết và tri thức dân gian… là những di sản vô cùng quý báu, cần được gìn giữ, bảo tồn và phát huy trong bối cảnh phát triển và hội nhập hiện nay".

Theo thống kê, trên địa bàn TP Cần Thơ có khoảng trên 543.000 người dân tộc Khmer, chiếm 14,11% dân số. Toàn thành phố có 120 ngôi chùa Phật giáo Nam tông Khmer, trong đó có 2 ngôi chùa được xếp hạng di tích quốc gia là chùa Kh'leang và chùa Mahatup (chùa Dơi); 9 ngôi chùa được xếp hạng di tích cấp thành phố: chùa Pôthi Somrôn, chùa Sêrây Crôsăng, chùa Chruitim Chas (chùa Trà Tim), chùa Ô Chum (chùa Ô Chumaram Perêk Chêk), chùa Tầm Vu (chùa Prêk Om Pu), chùa Sro Lôn (chùa Chén Kiểu), chùa Pô thi Phrôk, chùa Tà Ân và chùa Bốn Mặt. Có 6 nghệ nhân đồng bào dân tộc thiểu số được phong tặng danh hiệu "Nghệ nhân nhân dân", "Nghệ nhân ưu tú" lĩnh vực di sản văn hóa phi vật thể. Trong 16 di sản văn hóa phi vật thể quốc gia của TP Cần Thơ, có nhiều di sản được đồng bào dân tộc Khmer gìn giữ, thực hành như nghệ thuật Aday, Lễ hội Oóc Om Bóc - Đua ghe Ngo, Lễ hội Thắk Côn (Cúng Dừa)…

Nỗ lực bảo tồn

Theo Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, nhiều chủ trương, chính sách bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc Khmer Nam Bộ đã được ban hành và đi vào đời sống, mang lại hiệu quả tích cực. Trong đó, các nội dung bảo tồn văn hóa Khmer tiếp tục được lồng ghép triển khai thực hiện trong Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021-2030, đặc biệt thông qua Dự án 6 "Bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của các dân tộc thiểu số gắn với phát triển du lịch".

Điển hình là TP Cần Thơ với nhiều hoạt động hỗ trợ lớp dạy chữ Khmer, duy trì đội văn nghệ Khmer, tổ chức giao lưu văn hóa cộng đồng và hỗ trợ bảo tồn lễ hội truyền thống Khmer. Một số xã, phường duy trì mô hình câu lạc bộ văn nghệ dân gian Khmer, lớp truyền dạy nhạc Ngũ âm và múa dân gian Khmer… Lễ hội Oóc Om Bóc - Đua ghe Ngo trở thành sự kiện văn hóa - du lịch quy mô quốc gia.

Học sinh Trường Phổ thông Dân tộc Nội trú THCS&THPT TP Cần Thơ biểu diễn múa trống Chhay-dăm. 

Hay tại tỉnh Vĩnh Long, địa phương sở hữu nhiều di tích, di sản gắn liền với đời sống văn hóa, tinh thần của đồng bào Khmer, việc triển khai Dự án 6 đang phát huy hiệu quả rõ nét. Tỉnh đã và đang hỗ trợ, đầu tư, tôn tạo những điểm đến du lịch tiêu biểu, những di tích quốc gia vùng đồng bào dân tộc thiểu số như Ao Bà Om, chùa Âng (phường Nguyệt Hóa), chùa Kompong (chùa Ông Mẹt, phường Trà Vinh)… Đoàn Nghệ thuật Khmer Ánh Bình Minh không chỉ diễn phục vụ nhiệm vụ chính trị mà còn diễn có doanh thu.

Bàn về bảo tồn di sản văn hóa Khmer từ trường hợp cụ thể là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia Nghệ thuật nhạc Trống lớn của dân tộc Khmer (tỉnh Cà Mau), ThS Nguyễn Văn Quynh, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Cà Mau, cho biết: Trước khi được ghi danh Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào năm 2022, loại hình này có nguy cơ mai một. Nhưng nhờ nỗ lực của Đoàn Nghệ thuật Khmer tỉnh Cà Mau, cơ quan văn hóa và cộng đồng, quá trình sưu tầm, ký âm, biên dịch và phục dựng đã được triển khai bài bản. Sau khi ghi danh, tỉnh Cà Mau đã xây dựng nhiều kế hoạch bảo tồn như mở lớp truyền dạy, đầu tư trang thiết bị, hỗ trợ chùa Khmer, thành lập câu lạc bộ, và vinh danh nghệ nhân. Nhờ đó, di sản ngày càng được phát huy trong đời sống văn hóa và du lịch.

Ở khía cạnh đào tạo đội ngũ kế thừa trong bảo tồn, phát huy văn hóa Khmer trong bối cảnh hiện nay, TS Ngô Sô Phe, Hiệu trưởng Trường Ngôn ngữ - Văn hóa - Nghệ thuật Khmer Nam Bộ và Nhân văn, Đại học Trà Vinh, đề xuất cần sự quan tâm và phối hợp giữa lãnh đạo các địa phương để các cơ sở giáo dục phát huy vai trò trong đào tạo nhân lực văn hóa nghệ thuật, bồi dưỡng giáo viên, phát triển đội ngũ trí thức, văn nghệ sĩ am hiểu ngôn ngữ, văn hóa, nghệ thuật Khmer. Tăng cường hợp tác quốc tế trong chương trình giảng dạy và nghiên cứu; chú trọng các đề tài, dự án về số hóa di sản...

"Phát triển nguồn nhân lực không chỉ có vai trò quan trọng trong bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa mà còn góp phần truyền dạy tiếng mẹ đẻ, các loại hình nghệ thuật đến các thế hệ kế thừa" - TS Ngô Sô Phe nhấn mạnh.

Hòa thượng Lý Hùng giới thiệu sách lá buông. 

Là người tâm huyết bảo tồn văn hóa Khmer, Hòa thượng, TS Lý Hùng, Trụ trì chùa Pitu Khôsa Răngsây (phường Ninh Kiều), đề xuất 6 nhóm giải pháp góp phần bảo tồn và phát huy hiệu quả các loại hình nghệ thuật biểu diễn truyền thống của dân tộc Khmer Nam Bộ. Trong đó, Hòa thượng Lý Hùng nhấn mạnh nhóm giải pháp đào tạo nghệ nhân, nghệ sĩ; mở rộng không gian và hình thức hoạt động nghệ thuật; sáng tác tác phẩm nghệ thuật; phát triển phong trào văn hóa, văn nghệ ở cơ sở; cơ chế, chính sách…

"Việc giữ gìn và phát huy các loại hình nghệ thuật truyền thống Khmer không chỉ là nhiệm vụ trước mắt mà còn là nhiệm vụ lâu dài, góp phần bảo vệ sự đa dạng văn hóa của cộng đồng các dân tộc Việt Nam" - Hòa thượng Lý Hùng nói.

Bài, ảnh: DUY KHÔI