Chung thủy cùng dây trầu…
Năm 1960, bà Phan Thị Năm (thường gọi là bà Năm Bỉnh, ở Vị Thủy) đem lúa đổi lấy một nọc trầu về trồng. Từ nọc trầu đó, làng trầu Vị Thủy, TP Cần Thơ, giờ có 32,5ha với hơn 200 hộ theo nghề và đang tính chuyện đưa chiếc lá trầu đi xa hơn…
Bà con hái trầu lúc sáng sớm.
Từ một nọc trầu đến cả làng giữ nghề
Trời mới hửng sáng, bà con làng trầu Vị Thủy đã ra vườn, hái lựa từng chiếc lá, rồi sắp lại thành từng ốp. Vì trầu phải hái lúc sớm mai, nắng lên là lá héo, mất cái màu xanh bóng ánh vàng.
Làng trầu nằm ở Ấp 11, xã Vĩnh Thuận Đông, TP Cần Thơ (trước là Ấp 5, xã Vị Thủy, huyện Vị Thủy, tỉnh Hậu Giang), được xem là một trong số ít làng trầu còn lại ở miệt vườn ĐBSCL.
Theo Địa chí nghe nhìn Hậu Giang, nghề trầu ở đây gắn với bà Năm Bỉnh. Năm 1960, bà đem một táo lúa đổi lấy một nọc trầu về trồng. Một nọc trầu sau đó nhân ra ba, ra chín, rồi lên ba chục nọc. Trầu hạp đất, người trong xóm qua xin giống. Vườn nhà này nối qua vườn nhà kia, lần hồi thành cả xóm trầu. Mấy năm chiến tranh, có lúc phải bỏ nhà chạy giặc, bà vẫn không bỏ dây trầu. Lá trầu Vị Thủy được ưng vì lá đẹp, xanh ánh vàng, ăn vô cay nồng. Năm 2020, làng trầu Vị Thủy được công nhận là làng nghề truyền thống.
“Trồng trầu cực lắm. Nọc làm bằng cây tràm, cao chừng 2,5 tới 3m, trầu leo nọc tràm thì bám rễ chắc, lên tốt. Nếu trầu hút khách thì 10 ngày hái một lần, bình thường nửa tháng hái bán một lần” - bà Tuyết Thị Hai, ở Ấp 7 chia sẻ. Ngày thường, mỗi ốp 40 lá bán chừng 3.500-5.000 đồng. Đến ngày Tết, mùa cưới hỏi, giá có khi vọt lên 10.000-12.000 đồng. Mỗi tháng một công trầu thu về tầm 9-10 triệu đồng, gấp mấy lần trồng lúa. Nhưng với người Vị Thủy, trầu đâu chỉ là chuyện tiền bạc, mà còn là nếp quê, là thứ tình nghĩa giữ người ta ở lại với mảnh đất này.
Tìm hướng đi cho lá trầu Vị Thủy
Ông Nguyễn Văn Đời (Bảy Đời), gắn bó với cây trầu hơn 30 năm. Từ mấy nọc đầu tiên, ông mở vườn lên khoảng 2.500 nọc. “Nhờ cây trầu mà tôi có tiền cất nhà, nuôi 2 con ăn học. Hồi chưa vô hợp tác xã, bán trầu khó khăn lắm, có khi trầu đầy vườn mà không ai mua” - ông Đời chia sẻ.
Cuối năm 2019, Hợp tác xã Trầu Vàng Vị Thủy ra đời, ông Bảy Đời làm giám đốc. Bà con liên kết trồng, thống nhất lịch hái để khỏi rộ hàng cùng lúc, rồi cùng tìm mối bán. Mỗi tháng, hợp tác xã cung ứng khoảng 5.000-6.000 ốp trầu loại 100 lá cho các tỉnh miền Tây, có lúc sang tận Campuchia, Đài Loan.
Những năm 2010-2014, trầu rớt giá, hàng chục hộ phải đốn bỏ giàn. Từ năm 2015, bà con quay lại với cây trầu, nhưng không trồng theo kiểu cũ nữa. Trầu ưa phân hữu cơ, nên bà con bón phân rơm, phân chuồng, hạn chế phân hóa học. Gốc trầu được phủ rơm dày cho giữ ẩm. Nhiều vườn trồng xen hàng cau. Theo ông Bảy Đời, giờ nhiều hộ còn mạnh dạn dựng nhà màng để trồng trầu. Mái màng che bớt mưa nắng, dây trầu ít sâu bệnh, lá đều và đẹp hơn.
Để đón khách về làng, huyện Vị Thủy (cũ) đầu tư 2 tuyến đường giao thông, nâng cấp cổng, biển bảng, rồi trồng thêm hàng cau, cụm hoa làm điểm nhấn. Theo ông Bảy Đời, trong làng còn cái giếng gắn với tên ông Hội đồng Tô, địa phương có hỗ trợ phục hồi để khách có thêm điểm đến.
Có đường đẹp, có vườn xanh, có chuyện xưa, nhưng nhiêu đó chưa đủ để làm du lịch. Theo ông Phan Đình Huê, chuyên gia tư vấn phát triển du lịch ĐBSCL, từng khảo sát du lịch nông nghiệp tại đây, vườn trầu hay chuyện bà Năm Bỉnh mới chỉ là cái vốn. Muốn khách bỏ tiền, làng phải biến cái vốn đó thành trải nghiệm: theo chân nhà nông ra vườn lúc sớm mai, tự tay bẻ lá, têm trầu, ăn bữa cơm quê và nghe bà con đờn ca tài tử giữa vườn trầu.
Một hướng khác là chế biến sâu. Nhà khoa học và doanh nghiệp đã về làng nghiên cứu chiết xuất tinh dầu lá trầu, làm nguyên liệu cho dược liệu, mỹ phẩm. Hướng này còn phải đánh giá kỹ. Nếu thành, bà con sẽ bớt trông vô bán lá tươi, giá cả còn thất thường theo mùa cưới, mùa Tết.
Bà Đào Thị Loan Anh, Chủ tịch UBND xã Vĩnh Thuận Đông, cho biết: Sau sáp nhập, địa phương đặc biệt quan tâm xây dựng chuỗi giá trị nông nghiệp xanh gắn với phát triển du lịch cộng đồng. Bên cạnh đó, xã hướng dẫn người dân canh tác theo hướng tuần hoàn và ứng dụng công nghệ vào sản xuất.
Để tiếp tục phát huy giá trị văn hóa, lịch sử của làng trầu Vị Thủy, địa phương xây dựng Đề án phát triển làng trầu thành điểm du lịch cộng đồng, kết hợp sản xuất nông nghiệp với du lịch trải nghiệm. Đề án hiện đang được hoàn thiện và xem xét. Địa phương kỳ vọng thời gian tới mô hình này sẽ góp phần bảo tồn văn hóa dân gian, tạo việc làm tại chỗ cho người dân, nhất là phụ nữ và thanh niên.
Bài, ảnh: THU THẢO
