Đọc “Một mùa hè dưới bóng cây”

Sự thăng hoa, dĩ nhiên văn chương cho ta thấy nó đa dạng, nhưng hãy tạm hình dung nó cách tương đối đơn giản: như là một sự bay lên; và nói cho đúng, một khao khát về sự có thể bay lên, hay cách khác là một nỗi khắc khoải để ta nhận ra cái bản ngã của mình trong đó. Nguyễn Tham Thiện Kế, trong những cái viết giàu chất tự truyện của mình, đã cho thấy điều đó.

Người đọc có thể thấy trong một truyện gần cuối tập “Một mùa hè dưới bóng cây” này:

“Ngõ thơm từng tiếng guốc em về.

Đôi lần cuối xuân, chớm thu, trên gác xép nhà nàng, tôi nghe sông Hồng âm ỉ chạy dưới lưng. Tôi đợi tiếng guốc, dù đã dán đế cao su giảm chấn rón rén mà vẫn giòn ron của nàng suốt con ngõ beton hút xa dưới bóng hoàng lan. Nàng bước ngắn, bước dài tránh giẫm lên những bông hoa rụng. Mỗi guốc bước lại thức hương đã ngủ rơi trên mặt đất, khe tường… Mỗi tiếng guốc một cung bậc hương thơm lan.

“… …

“Nhỏ nhẹ và nghiêm nghị, mắt nâu trong đượm những lo âu quan trọng, tóc ngang vai, uốn ngọn, nàng luôn tỏa thứ hương thơm cổ kính nào đấy mà tôi không thể diễn tả. 

Đã nhiều lần cuối xuân chớm thu. Khoảng giữa chúng tôi, là không gian mờ ảo, không hẳn là tình nhân nhưng nhớ thương, chẳng phải anh em bạn bè nhưng day dứt vấn mình về trách nhiệm. Nàng bước ngắn, bước dài để tránh giẫm lên những bông hoa đã rụng trên lối. Mỗi một bước lại thức dậy hương, đã ngủ rơi quên trên mặt đất, khe tường… 

Các đoạn trích trên đây, lấy ở đầu và cuối của một truyện khá dài rất đặc sắc, xem thấy phong khí một bài thơ ngay từ cái tựa của nó – cái nhịp, cái điệu, cái liên tưởng kiểu thơ đặc trưng âm thanh - hương sắc - tuy nhiên, là cái khung văn cảnh và cảm hứng của một hồi tưởng đúp hay đa bội: nó mở ra từ sự lắng nghe cái “ngõ dài thơm ngẩn những thanh âm” đó một hồi ức kiểu Proust, dẫu chẳng phải từ hiệu ứng mùi hương nổi tiếng đó nhưng, về phương diện mô tả, cũng từ tiềm thức mà dựng ra chi li sống động cả một cõi đời đã khuất, một cung cách đặc trưng ở những tùy bút của Nguyễn Tham Thiện Kế.

Nỗ lực đó của anh, cái nỗ lực  không biết mệt để đưa trọn vẹn các hình ảnh anh muốn kể, thấm nhuần cảm tưởng của người quan sát - nhà văn, hầu như bao giờ cũng dẫn tới hay được dẫn dắt bởi một cảm thức về sự thăng hoa.

“Nhẩn nha, chị phạt từng cổ bông xanh xám chớm chín còn khuôn búp, lồng phổng như chiếc ô mới rút nửa chừng phong bao. Giống lau càng đốn chặt lại càng mọc vươn, mập mạp, búp bông năm sau càng phụm phụp to dày. - Sao chị lại đặt tên là lau nữ hoàng. - Gọi thế cho nhã. Hiện thực cứ gọi tên trần sì, chán mớ. Cậu ạ…  - … - Không phải đẳng hoa lau nào cũng làm đệm, làm gối được cậu nhé. Riêng lau voi, thân, lá như mía xanh quần sinh nơi đất ẩm sườn đồi thoải, bông to dài đuôi voi sợi hoa mới dày. Chứ loại bông lau ranh lá sắc còi thu cả đồi cũng chẳng tày tấm đệm…”

Bìa tập truyện “Một mùa hè dưới bóng cây”.

Có một độ tương phản thấy ngay được giữa các mô tả đẹp đầy cảm tình, chi li thành thục về những cây cỏ lau và các “đẳng” hoa lá của chúng, với điều nhân vật “chị” bảo rằng “Hiện thực cứ gọi tên trần sì, chán mớ.” Cái mà “Hiện thực” chỉ đến trong lời này rõ ràng không chỉ là những đám cỏ lau. Hẳn không phải ai cũng sẽ nghĩ, sau khi đọc truyện này, rằng người đàn bà này đã sống phần đời còn lại của mình sau thảm kịch; song ít nhất có lẽ nhà văn Nguyễn Tham Thiện Kế đã hình dung như vậy.

Hầu như không ai nói đến chất thơ của một thảm họa, trừ khi, cũng khá là hiếm, nó biểu đạt cái sống theo cách chẳng hạn như một ổ khóa cũ hoen gỉ khóa trên cánh cửa cũ biểu đạt một thẩm quyền vắng mặt. Trong một trong các truyện lý thú nhất của tập truyện này, truyện “Quầng tối dưới thông phong”, đầy một chất thơ của thảm họa theo lối ấy. 

Có và không, như trong “Bóng những tàn hoa lau” thì cái dĩ vãng mà nhân vật “Chị” ôm ấp ắt sẽ còn thăng hoa mãi. Nguyễn Tham Thiện Kế cho thấy trong văn chương của anh một niềm trân trọng lớn đối với những tinh hoa dĩ vãng mà phần nhiều đã và đang mất đi. Ý đó của anh xuyên suốt như một triết lý – điều mà các nhà viết tiểu sử sẽ gọi là một triết lý tự truyện.

Trong mấy câu chuyện Dưới mặt người, nửa bên trái của khuôn mặt, thấy lại mặt người, và nhất là mặt người khác, với chủ đề xuyên suốt, cùng các thâm ý sâu xa đã tạo những sự thăng hoa ở chính các nhân cách ấy.

Có thể nói sự tìm kiếm những hiện tượng thăng hoa con người chính là nền tảng cho triết lý tự truyện của Nguyễn Tham Thiện Kế - nhà văn chung đúc nó từ những câu chuyện của đời mình, hoặc giả những câu chuyện của đời anh tự nó đã hình thành một khuôn mẫu chủ yếu như thế, mà quan trọng hơn, định hình cho anh nguồn cảm hứng từ tất cả những gì có thể thăng hoa sự sống.

Và Nguyễn Tham Thiện Kế cứ đi tìm nó ở mọi nơi anh đến, hoặc giả nó gọi anh trong linh cảm./.