Giáo huấn con cháu trong gia đình ở Nam Bộ
Quá trình hình thành vùng đất Nam Bộ gắn liền với công cuộc khẩn hoang của nhiều thế hệ người đi mở đất. Điều kiện tự nhiên rộng mở, đất đai màu mỡ cùng môi trường xã hội ít chịu sự ràng buộc của thiết chế làng xã truyền thống đã tạo nên tính cách phóng khoáng, cởi mở và linh hoạt của cư dân nơi đây. Tuy nhiên, sự phóng khoáng ấy không đồng nghĩa với việc xem nhẹ giáo dục gia đình. Cư dân vùng đất phương Nam luôn coi việc dạy dỗ con cháu là nền tảng để giữ gìn gia phong, xây dựng cuộc sống ổn định và duy trì những chuẩn mực đạo đức truyền thống.
Lễ nghĩa trong gia đình ngày Tết. Ảnh: DUY KHÔI
Quan niệm giáo dục con cái của cư dân Nam Bộ thống nhất với quan niệm chung của người Việt, đó là việc giáo dục con cái phải được bắt đầu ngay từ những năm tháng đầu đời. Từ khi còn nằm nôi, trẻ đã được tập bú mớm đúng giờ, nếp sinh hoạt điều độ, hạn chế việc nuông chiều quá mức. Lớn hơn, trẻ được hướng dẫn tập bò, tập ngồi, tập đứng, tập đi, tập nói và hình thành các thói quen sinh hoạt phù hợp với từng giai đoạn phát triển.
Đến khoảng ba tuổi, khi trẻ biết nói rõ ràng, việc giáo dục của gia đình được chú trọng hơn. Ông bà, cha mẹ bắt đầu dạy con cách chào hỏi, thưa gửi lễ phép, biết xưng hô đúng vai vế và cư xử lễ phép với người lớn. Những lời răn dạy như: “Lời nói không mất tiền mua/Lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau” được sử dụng như những bài học đầu tiên về cách ứng xử trong giao tiếp. Từ đó, việc giáo dục đạo đức được tiến hành thường xuyên và liên tục theo quá trình trưởng thành của mỗi đứa trẻ.
Nội dung giáo dục trước hết tập trung vào việc bồi dưỡng đạo hiếu và tình cảm gia đình. Trẻ em được dạy phải kính trọng ông bà, cha mẹ, yêu thương anh chị em và biết quan tâm đến người thân. Trong sinh hoạt hằng ngày, con cháu luôn được nhắc nhở phải giữ lễ phép, biết kính trên nhường dưới, ăn nói đúng mực và giữ gìn hòa khí trong gia đình. Những bài học ấy được truyền đạt thông qua lời dạy của người lớn, các câu ca dao, tục ngữ quen thuộc: “Công cha như núi Thái Sơn / Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra” hay “Ơn cha nặng lắm ai ơi / Nghĩa mẹ bằng trời, chín tháng cưu mang”.
Qua đó, trẻ em từng bước hình thành ý thức về đạo hiếu, lòng biết ơn đối với công lao sinh thành, dưỡng dục của cha mẹ và ông bà.
Trong gia đình, đạo hiếu luôn được xem là chuẩn mực đạo đức quan trọng nhất. Con cái được giáo dục phải biết phụng dưỡng cha mẹ khi về già, duy trì việc thờ cúng tổ tiên, tham gia giỗ chạp và gìn giữ mối quan hệ với họ hàng, dòng tộc. Hoạt động thờ cúng tổ tiên không chỉ mang ý nghĩa tín ngưỡng mà còn là phương thức giúp thế hệ trẻ nhận thức về cội nguồn, ý thức trách nhiệm đối với gia đình và sự tiếp nối truyền thống của dòng họ.
Giáo dục tinh thần lao động là nội dung đặc biệt được coi trọng. Trong xã hội nông nghiệp Nam Bộ, lao động được xem là thước đo phẩm chất của mỗi con người. Ngay từ nhỏ, trẻ em đã được hướng dẫn làm những việc phù hợp với lứa tuổi như giữ gìn vệ sinh cá nhân, xách nước, chẻ củi, hái rau, bẻ trái hoặc phụ giúp các công việc trong gia đình. Con gái được mẹ, bà hoặc những người phụ nữ lớn tuổi dạy nữ công gia chánh, vén khéo việc nhà.
Tương tự quan niệm chung về sự cần cù, cư dân Nam Bộ cho rằng sự siêng năng và ý chí lao động sẽ giúp con người tạo dựng cuộc sống ổn định. Cha mẹ luôn khuyến khích con cái biết tự lập, vượt qua khó khăn, không dựa dẫm vào người khác và cha mẹ chính là tấm gương. Hình ảnh người cha cần mẫn trên đồng ruộng, người mẹ tảo tần ngoài vườn cây hay trên ghe thuyền trở thành bài học trực quan về sự chăm chỉ, ý thức trách nhiệm và tình yêu lao động.
Một nội dung quan trọng khác là giáo dục cách ứng xử trong cộng đồng. Cha mẹ dạy con phải biết ăn ở có tình có nghĩa, cư xử hòa nhã, biết trước biết sau và giữ gìn các mối quan hệ xã hội: “Chim khôn kêu tiếng rảnh rang/Người khôn nói tiếng dịu dàng dễ nghe”, “Cây có cội, nước có nguồn” hay “Ăn trái nhớ kẻ trồng cây, uống nước nhớ người đào giếng”. Đồng thời, nhắc nhở con cái không được sống bạc bẽo, vô ơn theo kiểu “vắt chanh bỏ vỏ”.
Tình cha con. Ảnh: DUY KHÔI
Cha mẹ cũng thường xuyên răn dạy con cái tránh xa những thói hư tật xấu. Trong quan niệm dân gian, “tứ đổ tường” gồm cờ bạc, rượu chè, hút sách,… là những tệ nạn có thể khiến tan cửa nát nhà. Nhiều câu ca dao, tục ngữ như lời cảnh tỉnh, nhắc nhở: “Cờ bạc là bác thằng bần / Cửa nhà bán hết, mang thân vào tù” nhằm định hướng giới trẻ tránh xa các tệ nạn xã hội, giữ gìn phẩm hạnh và danh dự của gia đình.
Khi con cái đến tuổi trưởng thành, cha mẹ tiếp tục giáo dục về hôn nhân và gia đình. Quan niệm “Cái nết đánh chết cái đẹp” hay những lời khuyên về việc coi trọng đạo đức, sự thủy chung và tinh thần vun vén gia đình cho thấy cách nhìn thực tế của cư dân Nam Bộ đối với đời sống hôn nhân.
Một đặc điểm nổi bật trong giáo huấn con cháu của các gia đình Nam Bộ là phương pháp giáo dục mang tính mềm dẻo, gần gũi và giàu tình cảm. Thay cho những biện pháp răn đe khắt khe, người lớn thường chọn cách khuyên nhủ, phân tích, kể chuyện và nêu gương. Những bài học đạo đức được truyền đạt bằng lời ăn tiếng nói hằng ngày, bằng ca dao, tục ngữ và chính lối sống của các thành viên trong gia đình. Tuy nhiên, sự mềm mỏng ấy không đồng nghĩa với việc buông lỏng. Đối với những hành vi trái đạo lý như bất hiếu, hỗn hào, lười biếng, gian dối hoặc vi phạm chuẩn mực đạo đức cộng đồng, cha mẹ vẫn nghiêm khắc phê bình và uốn nắn.
Ngày nay, nhiều quan niệm truyền thống được điều chỉnh để phù hợp với điều kiện sống hiện đại, các phương pháp giáo dục cũng đa dạng hơn. Tuy vậy, những giá trị cốt lõi như lòng hiếu kính với ông bà, cha mẹ, sự tôn trọng người lớn tuổi, cần cù lao động, lối sống nghĩa tình và trách nhiệm đối với cộng đồng vẫn được gìn giữ và truyền dạy cho các thế hệ kế tiếp. Đây là những giá trị văn hóa mang tính bền vững, góp phần tạo nên bản sắc của gia đình và tiếp tục phát huy ý nghĩa trong đời sống xã hội đương đại.
Trần Kiều Quang
Tài liệu tham khảo:
1. Vương Đằng (2014), “Phong tục miền Nam”, NXB Văn hóa Thông tin.
2. Báo Người lao động (2015), "Người Nam Bộ dạy con”, số ra ngày 19 tháng 2.
3. Từ Xuân Lãnh (2019), “Phong tục đất phương Nam”, NXB Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh
