Gỡ rối tâm lý học đường - Bài 1: Những "đốm lửa" âm ỉ nơi học đường 

Những "đốm lửa" tâm lý ở học sinh cần được nhận diện và hỗ trợ kịp thời để tránh "bùng phát"; đồng thời nhà trường cần quy trình ứng phó rõ ràng, dễ thực hiện, giúp giáo viên phối hợp cùng gia đình nhằm hỗ trợ học sinh không phải đơn độc.

Có thể sau cánh cửa phòng là những tổn thương âm ỉ của trẻ nhỏ. Ảnh minh họa

Bài 1: Những 'đốm lửa' lặng lẽ

Có thể phía sau cánh cửa phòng đóng kín của trẻ là những tổn thương âm ỉ từ một lời trêu chọc hay sự hờ hững của bạn bè. Giữa áp lực bục giảng và sự lúng túng của gia đình, việc thấu hiểu những tín hiệu cầu cứu lặng lẽ của học sinh vẫn còn quá nhiều khoảng trống.

Những bất ổn dễ bị bỏ qua

Bữa cơm tối kết thúc vội vã, cô học trò lớp 8 tại một trường công lập ở TP Hồ Chí Minh buông bát, khẽ buông một tiếng thở dài rồi xin phép lên lầu. Tiếng chốt cửa vang lên khô khốc. Từ một cô bé vốn dĩ luôn hiếu động, hoạt bát và hay kể chuyện trường lớp, ba tuần nay, khoảng không gian quen thuộc nhất của em chỉ là bốn bức tường tĩnh lặng. Không có một biến cố nào xảy ra, không có xô xát hay bạo lực học đường mang tính vật lý, nhưng thế giới nội tâm của em đang thực sự trải qua một cơn dông bão.

Em mang một nội tâm nhạy cảm, luôn khao khát kết nối nhưng lại chưa biết cách kiểm soát cảm xúc. Sự quan tâm quá mức dành cho bạn bè vô tình trở thành áp lực cho chính mình. Chỉ cần một người bạn lỡ hờ hững, em lập tức rơi vào cảm giác bị chối bỏ, tổn thương sâu sắc. Sự nhút nhát khiến em không dám chủ động mở lòng, chỉ biết thu mình lại chờ đợi ai đó đến bắt chuyện trước.

Tệ hơn, khi đối mặt với những lời trêu chọc vô tâm từ bạn học, em bắt đầu tự ám thị, tin rằng bản thân thực sự tồi tệ như những gì người khác phán xét. Sự tự tin dần vụn vỡ, em khép kín hoàn toàn. Những lời khuyên răn, an ủi từ cha mẹ dù kiên nhẫn đến mấy dường như cũng trở nên bất lực trước thái độ của vòng tròn bè bạn.

Các giáo viên đang thực hành tương tác về làm thế nào nhận diện tâm lý bất ổn của trẻ.

Câu chuyện ấy không hề cá biệt. Nó là bức tranh đại diện chân thực nhất cho một tình trạng được bà Nguyễn Phương Anh, đại diện Happier Me - Wellbeing Circles, gọi tên là "khoảng trống ở giữa" tại Hội nghị Chăm sóc sức khỏe và an toàn học đường Việt Nam 2026 vừa được tổ chức tại TP Hồ Chí Minh. Đó là nhóm học sinh chớm xuất hiện những bất ổn tâm lý, nhưng chưa đến mức bùng nổ để được dán nhãn "nghiêm trọng" hay chuyển ngay cho chuyên gia can thiệp.

Theo bà Phương Anh, những đốm lửa nhỏ nhói lên trong tâm trí các em nếu không được người lớn tinh ý nhận ra và phản hồi đúng lúc, sẽ rất dễ lan rộng thành một rủi ro lớn. Đáng buồn thay, đây lại chính là nhóm dễ bị "lọt lưới" nhất trong môi trường học đường.

Con số học sinh đang chới với trong khoảng trống ấy không hề nhỏ. Dữ liệu từ Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc (UNICEF) chỉ ra, cứ 5 thanh thiếu niên ở Việt Nam thì có 1 em gặp vấn đề về sức khỏe tâm thần, phổ biến nhất là lo âu và trầm cảm. Tại hội nghị, giới chuyên môn cũng chỉ ra những nguy cơ đang ngày càng đa dạng, trải dài từ sang chấn liên thế hệ, chứng tăng động giảm chú ý, khó khăn xử lý cảm giác đến rủi ro bóc lột tình dục trực tuyến và tác động của trí tuệ nhân tạo (AI).

Tín hiệu có, nhưng không dễ đọc

Đôi khi trẻ gửi đi tín hiệu nhưng người lớn lại vô tình dịch sai. Bà Claire Hicks, đại diện Hội đồng cấp chứng nhận Phân tích hành vi ứng dụng (QABA), dẫn chứng một tình huống: Cứ đến giờ hoạt động nhóm là một học sinh quay mặt đi, đẩy đồ dùng và rời khỏi bàn. Người hỗ trợ dễ nhầm tưởng đó là sự chống đối. Nhưng khi những người làm giáo dục chịu chậm lại một nhịp để tìm hiểu sâu hơn, họ nhận ra vấn đề nằm ở chỗ hoạt động đó đòi hỏi trẻ phải ngồi tập trung quá lâu, trong khi em lại chưa được trang bị bất kỳ kỹ năng giao tiếp nào để xin phép nghỉ ngơi một cách hợp lệ.

Ở một ví dụ khác, một đứa trẻ cố gắng ngồi trong nhóm lâu hơn, tưởng chừng em đã tiến bộ. Thế nhưng, nhân viên hỗ trợ tinh ý nhận ra em luôn bịt tai, còn gia đình cho biết em đã buồn bã ngay từ lúc ở nhà. "Không nên mặc nhiên coi mọi biểu hiện từ chối là điều cần loại bỏ, giảm bớt hoặc xử lý. Đôi khi, sự từ chối truyền đạt một thông tin quan trọng", bà Claire Hicks nhấn mạnh.

Những buổi hoạt động ngoại khóa là cách gắn kết giữa thầy cô và trò, qua đó dễ nắm bắt suy nghĩ và tâm lý các em nhiều hơn. Ảnh minh họa

Theo các chuyên gia tâm lý, trên bục giảng, giáo viên là những người tiếp xúc với học sinh nhiều nhất, gần gũi nhất, nhưng họ lại đang thiếu đi những công cụ chuẩn xác để hành động. Giữa một lớp học đông đúc với hàng chục cá tính khác biệt, thầy cô thường rơi vào trạng thái phân vân. Họ không rõ biểu hiện nào chỉ là tâm lý ẩm ương tuổi dậy thì, biểu hiện nào là tín hiệu đáng báo động. Việc quyết định nên nói gì để trẻ chịu mở lòng mà không cảm thấy bị soi mói, hay xác định xem giới hạn xử lý của bản thân đến đâu trước khi cần báo cáo cho chuyên viên tư vấn, luôn là một bài toán khó.

Thực tế cho thấy, những hướng dẫn chuyên môn hiện hành dành cho giáo viên thường quá dài, mang nặng tính hàn lâm và rất khó để áp dụng nhanh vào nhịp điệu bận rộn, áp lực của một ngày đứng lớp. Khi giáo viên đã nhận diện được vấn đề, cánh cửa kết nối với gia đình đôi khi lại đóng chặt.

Số liệu của UNICEF cho biết thêm, chỉ có 5% phụ huynh thừa nhận con mình ở tuổi vị thành niên cần hỗ trợ sức khỏe tâm thần. Bà Toàn Lê, chuyên viên tâm lý học đường, Phó ban An toàn học đường của Trường Quốc tế Thành phố Hồ Chí Minh (ISHCMC-American Academy), chia sẻ câu nói quen thuộc từ nhiều phụ huynh: "Tôi thấy con tôi chẳng có vấn đề gì cả. Lỗi là do mấy đứa bạn của nó và cả việc nhà trường chẳng làm gì".

Đằng sau phản ứng gay gắt ấy là nhiều định kiến sâu sắc về sức khỏe tâm thần, sự khác biệt thế hệ và cả cảm giác khó chấp nhận sự thật của chính cha mẹ. Khoảng trống ở giữa, vì thế không chỉ nằm ở bản thân đứa trẻ, mà sâu xa hơn là sự đứt gãy trong cách những người lớn thấu hiểu và phối hợp với nhau.

Bài cuối: Không để ai phải đơn độc

Hải Yên (Báo Tin tức)