Nâng cao năng lực phòng vệ thương mại 

Trước xu hướng gia tăng bảo hộ thương mại trên phạm vi toàn cầu, doanh nghiệp nông nghiệp Việt Nam đối mặt với nhiều thách thức. Để xuất khẩu bền vững các loại nông sản hàng hóa, doanh nghiệp cùng với nông dân và các bên có liên quan cần chủ động nâng cao năng lực phòng vệ thương mại.

Chế biến cá tra phục vụ xuất khẩu tại một doanh nghiệp ở TP Cần Thơ.

Tăng cường bảo hộ thương mại

Theo bà Nguyễn Yến Ngọc, Trưởng phòng Xử lý phòng vệ thương mại nước ngoài, Cục Phòng vệ Thương mại thuộc Bộ Công Thương, nước ta đã gia nhập Tổ chức thương mại thế giới và tham gia rất nhiều hiệp định thương mại tự do, tạo thuận lợi cho xuất khẩu hàng hóa nhờ được cắt giảm thuế quan. Nhưng cùng với việc thực hiện tự do hóa thương mại và giảm thuế nhập khẩu, Tổ chức thương mại thế giới và các hiệp định thương mại tự do cũng cho phép các quốc gia sử dụng biện pháp phòng vệ thương mại để hỗ trợ các ngành sản xuất trong nước tồn tại, phát triển và giảm áp lực cạnh tranh của hàng nhập khẩu. Do vậy, các nền kinh tế xuất khẩu càng lớn càng có nguy cơ trở thành đối tượng của các biện pháp phòng vệ thương mại, trong đó Việt Nam hiện nằm trong top 30 nền kinh tế xuất khẩu lớn nhất thế giới.

Các biện pháp điều tra chống bán phá giá, chống trợ cấp, chống lẩn tránh thuế, tự vệ và các yêu cầu ngày càng khắt khe về truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn môi trường, lao động và tính minh bạch của chuỗi cung ứng đang trở thành rào cản đáng kể đối với hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam, nhất là lĩnh vực nông nghiệp. Số lượng các vụ việc điều tra phòng vệ thương mại đối với hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam có xu hướng gia tăng về quy mô, phạm vi lẫn mức độ phức tạp.

Theo Cục Phòng vệ thương mại, tính đến hết tháng 5-2026, hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam đối mặt với 321 vụ việc điều tra từ 27 thị trường, trong đó có 21 vụ việc mới phát sinh trong 5 tháng đầu năm nay. Đáng chú ý, các mặt hàng nông - lâm - thủy sản đều trở thành đích ngắm của các công cụ phòng vệ thương mại. Các cuộc điều tra ngày càng phức tạp, chưa từng có tiền lệ, mức thuế trừng phạt có thể tương đương với lệnh cấm nhập khẩu, trực tiếp đe dọa sinh kế của hàng vạn nông dân và doanh nghiệp.

Chủ động ứng phó

Để nâng cao năng lực phòng vệ thương mại cần sự tham gia chủ động, đồng bộ của các bên có liên quan, từ doanh nghiệp, hiệp hội ngành hàng, địa phương đến các cơ quan chức năng. Đặc biệt, doanh nghiệp nông nghiệp cần chuyển từ trạng thái “ứng phó” sang “chủ động phòng ngừa”, chú trọng xây dựng vùng nguyên liệu minh bạch, nâng cao năng lực quản trị, chuẩn hóa dữ liệu sản xuất, truy xuất nguồn gốc và tăng cường hiểu biết pháp lý trong thương mại quốc tế.

Theo ông Chu Thắng Trung, Phó Cục trưởng Cục Phòng vệ thương mại, thời gian qua, Cục đã sát cánh cùng các doanh nghiệp bảo vệ thành công nhiều ngành hàng chủ lực. Điển hình như việc chứng minh minh bạch để thị trường Hoa Kỳ giữ mức thuế 0 USD/kg cho cá tra phi lê đông lạnh, hay thành công trong việc giảm mạnh thuế chống bán phá giá mật ong từ mức trên 100% xuống còn 6,72-21,55%, giúp cánh cửa xuất khẩu tiếp tục rộng mở cho ngành Nông nghiệp Việt Nam. Dù đã có những thành công, nhưng chúng ta phải nhìn nhận thực tế rằng, doanh nghiệp nông nghiệp của Việt Nam chủ yếu là doanh nghiệp nhỏ và vừa nên khi đối diện với các vụ kiện kéo dài thường gặp nhiều thách thức. Vì vậy, tư duy ứng phó với phòng vệ thương mại cần chuyển mạnh từ ứng phó bị động sang phòng ngừa chủ động.

Theo bà Nguyễn Thị Thương Linh, Phó Giám đốc Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam - Chi nhánh ĐBSCL, qua khảo sát gần đây cho thấy, có tới 68% số doanh nghiệp được khảo sát chưa quan tâm đến phòng vệ thương mại vì nghĩ rằng không xảy ra với doanh nghiệp mình. Đây là điều cần thay đổi, doanh nghiệp cần đổi mới tư duy quản trị một cách hệ thống, bài bản và chủ động chuẩn bị ứng phó với các vụ kiện và điều tra phòng vệ thương mại.

Bà Huỳnh Ngọc Dũng, Phó Chi cục trưởng Chi cục Chất lượng, Chế biến và Phát triển thị trường, Sở Nông nghiệp và Môi trường TP Cần Thơ, cho biết: “Từ thực tiễn cho thấy, năng lực phòng vệ của doanh nghiệp nông nghiệp phụ thuộc rất lớn vào chất lượng vùng nguyên liệu. Một vùng nguyên liệu được tổ chức bài bản, có mã số vùng trồng, có nhật ký sản xuất, có dữ liệu số, có truy xuất nguồn gốc và được doanh nghiệp tham gia ngay từ đầu sẽ tạo nên hệ thống bằng chứng đầy đủ để chứng minh tính hợp pháp và minh bạch của sản phẩm khi tham gia thị trường quốc tế”.

Từ kinh nghiệm thực tế của một doanh nghiệp có gần 40 năm tham gia sản xuất, chế biến và xuất khẩu gạo, ông Phạm Hoàng Lâm, Chủ tịch Hội đồng quản trị Công ty Cổ phần Lam Rice Group INC, chia sẻ: “Xây dựng vùng nguyên liệu minh bạch và chủ động ứng phó với các vụ điều tra phòng vệ thương mại là điều rất quan trọng đối với doanh nghiệp. Bởi thị trường tiêu thụ ngày nay đối mặt với các yêu cầu ngày càng cao về truy xuất nguồn gốc, phát triển bền vững, giảm phát thải, trách nhiệm xã hội và tính minh bạch của toàn bộ chuỗi cung ứng. Khách hàng không chỉ đánh giá sản phẩm qua chất lượng hay giá bán mà là cả quá trình hình thành nên sản phẩm”.

Xây dựng vùng nguyên liệu minh bạch là nền tảng đầu tiên của công tác phòng vệ thương mại và cần có sự tham gia tích cực của các bên có liên quan trong chuỗi giá trị nông sản, từ người nông dân, hợp tác xã, doanh nghiệp đến cơ quan quản lý nhà nước. Doanh nghiệp cần liên kết chặt chẽ với nông dân, hợp tác xã và địa phương để xây dựng vùng nguyên liệu ổn định, minh bạch và có khả năng truy xuất toàn bộ quá trình làm ra sản phẩm.

Bài, ảnh: KHÁNH TRUNG