Nguy cơ mai một nghề dệt thổ cẩm ở Thuận Châu (Sơn La)
Nghề truyền thống mang nét văn hoá độc đáo
Theo những người già ở Thuận Châu, đồng bào dân tộc Thái ở đây có truyền thống chuẩn bị chăn gối thổ cẩm cho con gái đi lấy chồng làm của hồi môn, vừa để khoe với bên nhà chồng sự khéo léo, đảm đang của cô dâu mới, vừa là cách để báo hiếu cha mẹ, anh em bên chồng. Mỗi cô dâu khi về nhà chồng thường được chuẩn bị vài bộ chăn, màn… đều do chính tay mình dệt. Ngày về nhà chồng, tất cả số chăn, màn, gối đệm… này sẽ được bày trang trọng ở gian giữa nhà như một cách để mọi người bên nhà chồng đánh giá sự trưởng thành, mức độ khéo léo và tính kiên trì, nhẫn nại của nàng dâu mới.
Bà Lường Thị Bé ở Bó Nưa Em, xã Chiềng Ly, huyện Thuận Châu được học nghề dệt thổ cẩm từ những ngày còn thiếu nữ. Bà Bé cho biết, trước đây, con gái Thái ở Thuận Châu được mẹ dạy cho nghề dệt từ những ngày mười bốn, mười lăm. Tấm thổ cẩm dệt lên xấu hay đẹp phụ thuộc vào sự khéo léo và khả năng sáng tạo của mỗi người. Nhìn màu sắc, hoa văn sẽ biết sự tinh tế của người con gái, biết tâm tư tình cảm của cô gái đó, biết khi dệt mặt chăn, dệt cạp váy... cô gái đó có nghĩ tới ai không, có mong mỏi việc gì không.
Tìm hiểu được biết, hiện nay tại nhiều xã của huyện Thuận Châu, nhất là các xã vùng cao, nhiều cụ bà đã ngoài thất thập vẫn có thói quen giữ khung cửi trong nhà. Trong tâm trí các cụ, trước đây, trồng bông, dệt vải là nghề truyền thống mà cô gái nào cũng phải thạo, hầu như nhà nào trong xã cũng có khung cửi. Ban ngày, chị em bận rộn lao động bên ruộng, nương, đêm đến lại miệt mài bên khung cửi. Từ trang phục, chăn gối, đệm, túi xách và các vật dụng cá nhân đều do chị em tự thêu dệt.
Bà Quàng Thị Sương ở bản Bó Nưa, xã Chiềng Ly năm nay đã ngoài 60 tuổi. Bà Sương nhớ lại, ngày trước con gái mới lớn trong bản ngoài thi đua chuyện chăn nuôi, trồng cấy, còn thi đua nhau dệt vải, xem ai dệt nhanh hơn, khéo hơn, pha màu sợi bắt mắt hơn... Ai cũng chỉ tranh thủ dệt buổi trưa hoặc buổi tối, có khi cả tháng mới xong một tấm chăn, nhà nào cũng lách cách tiếng khung cửi. Nhưng để dệt được một mặt chăn không chỉ mất 2 ngày ngồi miệt mài bên khung dệt, mà còn phải trải qua rất nhiều công đoạn, có khi kéo dài đến vài tháng thậm chí là cả năm, tuỳ thuộc vào độ tinh tế của sản phẩm. Từ việc đốt dọn nương, trồng bông, nhặt bông nở, đem phơi, xoắn, cán, bật, se sợi, làm cuộn, hồ sợi, quay thành búp... Màu nhuộm lấy từ lá chàm, quy trình nhuộm cũng công phu với 3 lần nhuộm và 3 lần hãm, sau đó phơi gió chỗ mát...
Nguy cơ mai một nghề truyền thống
Những năm gần đây, cùng với sự phát triển của đời sống xã hội, nghề dệt thổ cẩm truyền thống ở Thuận Châu đang đứng trước nguy cơ mai một do phải cạnh tranh với các sản phẩm dệt may công nghiệp. Hiện nay, số lượng các hộ gia đình giữ được nghề dệt thổ cẩm ở Thuận Châu còn khá ít. Tại nhiều địa phương, nghề này chỉ hoạt động nhỏ lẻ, chỉ phục vụ một số nhu cầu của các thành viên gia đình.
Chị Lường Thu Hà ở xã Chiềng Khoang, huyện Thuận Châu, sinh năm 1988 nhưng đã có gần chục năm theo nghề dệt. Chị Hà bảo, nhà chỉ có mình chị là con gái nên chuyện thêu thùa, dệt vải được mẹ rèn nghiêm khắc. Khi về nhà chồng vì tiếc nghề, tiếc cả sự tỉ mẩn, chị Hà vẫn tranh thủ thời gian rảnh rỗi ngồi bên khung cửi. Thuận lợi là với người Thái ở Thuận Châu, truyền thống chuẩn bị chăn cho con gái về nhà chồng vẫn được lưu giữ qua thời gian, nên chị vẫn còn cơ hội gắn bó với nghề dệt thổ cẩm. Hiện nay, do chỉ làm tranh thủ nên bình quân mỗi tháng, chị Hà dệt được 1 mặt chăn bán cho những gia đình có nhu cầu, mỗi mặt chăn tùy theo họa tiết, hoa văn có giá từ 1,5 - 3 triệu đồng.
Tuy nhiên, điều khiến những người yêu nghề như chị Hà trăn trở là phần lớn các loại nguyên liệu để dệt đều phải thay thế bằng sợi hoặc len mua từ chợ huyện. Bởi lẽ, ở Thuận Châu hiện nay gần như đã không còn những cánh đồng trồng bông. Sợi mua từ chợ về dệt rất khó bắt màu nhuộm, rất khác sợi se từ bông do gia đình tự trồng trước đây.
Được biết, để bảo tồn, gìn giữ và phát triển nghề dệt thổ cẩm truyền thống, huyện Thuận Châu đã có kế hoạch lưu giữ, khôi phục nghề trồng bông gắn với tìm đầu ra cho sản phẩm thổ cẩm truyền thống. Các sản phẩm dệt thổ cẩm của người Thái đã được bày bán tại một số hộ làm dịch vụ homestay trên địa bàn huyện đồng thời để phục vụ nhu cầu của bà con cũng như quảng bá, giữ gìn nét văn hóa đặc sắc của dân tộc mình.
Cùng với đó, huyện Thuận Châu cũng có chủ trương khuyến khích, tạo điều kiện cho các hộ làm nghề dệt thủ công truyền thống kết hợp sử dụng máy dệt trong sản xuất để bắt kịp nhu cầu, thị hiếu của thị trường. Trước đây, nói về dệt thổ cẩm là người ta thường nghĩ đến những sản phẩm được dệt bằng tay và mất rất nhiều thời gian. Nhưng hiện nay, ngoài những sản phẩm thổ cẩm với hoa văn phức tạp bắt buộc phải dệt bằng tay như khăn piêu, vỏ gối, thì với những sản phẩm đơn giản như viền chăn, viền đệm, cạp váy... cũng đã dần được người Thái ở Thuận Châu sử dụng những khung cửi bằng máy để dệt. Việc dệt bằng máy vừa cho ra nhiều sản phẩm vừa giúp phát triển nhiều hoạ tiết phù hợp với thị hiếu của thị trường. Đây cũng là một cách làm sáng tạo của người dân để góp phần đưa sản phẩm dệt thổ cẩm đến gần với người tiêu dùng.
Ông Lường Văn Minh, Chủ tịch UBND xã Chiềng Ly chia sẻ: “Nhìn chung việc gìn giữ, phát triển nghề dệt thổ cẩm truyền thống của địa phương còn gặp rất nhiều khó khăn. Mong mỏi lớn nhất của người làm nghề dệt thổ cẩm truyền thống đó là có được sự hỗ trợ về vốn, đầu ra để yên tâm gắn bó với nghề”.
Với sự quan tâm của các cấp, các ngành và sự nỗ lực của người sản xuất, hy vọng trong tương lai gần, nghề dệt thổ cẩm truyền thống của đồng bào người Thái ở huyện miền núi Thuận Châu sẽ có được vị trí tương xứng; vừa giúp người sản xuất có thu nhập ổn định vừa góp phần gìn giữ, bảo tồn những nét văn hoá truyền thống đặc sắc của dân tộc./.
