Tác giả cuốn hồi ức và nhật ký "Những năm tháng không quên" là nhà báo Nguyễn Hữu Mão. Ông thuộc thế hệ sinh viên một thời “xếp bút nghiên ra trận”, nhập ngũ ngày 24/8/1970 khi vừa kết thúc năm học thứ hai, Khoa Văn - Đại học Sư phạm I, Hà Nội.

Hồi ức có xen những trang nhật ký cũng là một cuốn “sử” độc đáo. Vì lâu nay ta quen đọc những cuốn hoặc là hồi ký, hoặc là nhật ký khá nổi tiếng. Gần gũi với cuốn sách này phải kể đến "Nhật ký phi công tiêm kích" của Trung tướng, Anh hùng LLVTND, Phi công Nguyễn Đức Soát. Anh viết cuốn nhật ký trong vòng bảy năm, cả thời gian đào tạo phi công ở Nga và thời gian chiến đấu, bắn hạ sáu máy bay Mỹ. Một cuốn sách khác từng gây “bão” trong dư luận, nhất là bạn đọc trẻ, cuốn nhật ký chiến tranh "Mãi mãi tuổi hai mươi" của liệt sĩ Nguyễn Văn Thạc. Rồi "Nhật ký Đặng Thùy Trâm", "Nhật ký Nguyễn Xuân", "Nhật ký Chu Cẩm Phong", "Những lá thư thời chiến Việt Nam", tập sách gần nghìn trang vô cùng chân thực, cảm động do nhà thơ Đặng Vương Hưng lựa chọn.

Tôi không rõ trên thế giới này có nơi nào như đất nước ta, nền văn học có những “dòng” sách chiến tranh đặc biệt như thế. Mùa thu năm nay, "Những năm tháng không quên" của Nguyễn Hữu Mão ra đời. Không phải là tập hồi ký. Không phải là tập nhật ký. Nó là những đoạn hồi ức và những trang nhật ký đặc sắc nhất mà tác giả chọn ra, tập hợp vào tập sách này. Theo tác giả thì đây là một “bộ phim ngắn”. Bộ phim ngắn có độ dài 10 năm viết nhật ký, và nửa thế kỷ cuộc đời làm lính và làm báo. Cho nên cuốn sách có một vẻ đẹp lạ, vẻ đẹp lấm láp mà tinh khiết của hoa rừng, mùi hương đồng nội thân quen mà quyến rũ. Cuốn sách tái hiện trong ta, nhất là những độc giả cùng thời với ông chợt nhận ra mình, và cũng nhớ về mình, về cuộc sống, về tình yêu, về những người đồng đội một thời để rồi rưng rưng, để rồi bỗng thấy yêu hơn, trân trọng hơn những gì đang có, những ngày đang sống, dẫu giờ đây mây đã trắng trên đầu.

Bìa cuốn sách. (Ảnh: Hải Đường)

Không giống như hồi ký, hay tự truyện, hồi ức căn cứ chủ yếu vào những ấn tượng và trí nhớ của bản thân. Hồi ức là cái nhìn, cái nghĩ của người viết xuyên suốt những câu chuyện được kể lại, được miêu tả lại. Cố nhiên, sự nhìn và nghĩ ấy về bản thân không tách rời tập thể, bối cảnh xã hội. Những trải nghiệm của người trong cuộc có thể trở thành bài học, truyền cảm hứng cho các thế hệ tiếp theo. Trong “Lời đầu sách”, tác giả đã nói đến điều đó: Đó là những năm tháng đất nước có chiến tranh, gian khổ, vất vả, túng nghèo…; là những năm tháng xa xôi, cách trở, đằng đẵng nhớ thương… với biết bao kỷ niệm và ký ức không thể nào quên của đời tôi, và dĩ nhiên có cả hình bóng những người thân yêu, bạn bè, đồng đội của tôi trong đó!.

Đúng với thể loại nhớ và kể lại phi hư cấu, Nguyễn Hữu Mão đã đưa chúng ta qua 250 trang sách, mà đúng ra có thể viết thêm nữa vẫn không làm sao nói hết về những ngày đẹp nhất trong cuộc đời người lính, người sinh viên ra trận ấy. Cuộc đời ông có những bước ngoặt số phận, bây giờ có thể quy lại tất cả là do chiến tranh. Từ một học sinh giỏi, đủ tiêu chuẩn đi học ở Tiệp Khắc, nhưng đã bị lỡ vì một biến cố chính trị ở nước bạn. Một bước ngoặt nữa, khi đang là sinh viên ở ngôi trường “máy cái” của ngành giáo dục thì Nguyễn Hữu Mão cùng hai sinh viên nữa nhận được giấy gọi nhập ngũ. Rồi, anh lính bộ binh chưa đầy một tháng tuổi quân, bước chân tập hành quân đường dài còn chưa quen, mười đầu ngón chân xưng tấy, tóe máu, đã nhận lệnh cùng đơn vị “đi B” - đi vào chiến trường miền Nam. Rồi, mới vào đến vùng rừng núi Như Xuân, Thanh Hóa, chưa kịp biết chiến trường là gì, anh lính binh nhì bộ binh nhờ có vốn chữ nghĩa mà trở thành lính phòng không và nhận lệnh quay ngay ra Hà Nội, làm nhiệm vụ bảo vệ bầu trời Thủ đô.

Sau này người lính phòng không ấy còn “đi B” lần nữa vào đầu năm 1973, khi Hiệp định Pa-ri về chấm dứt chiến tranh ở Việt Nam được ký kết, đế quốc Mỹ buộc phải rút quân khỏi Việt Nam. Hai đầu cầu Hiền Lương như vết dao chém ngang mình sông Bến Hải trở thành khu phi quân sự. Nguyễn Hữu Mão thực hiện chuyến hành phương Nam cuối cùng của những người lính miền Bắc để đi đến chặng đường cuối cùng giải phóng hoàn toàn miền Nam, thống nhất đất nước. Điều đặc biệt trong chuyến đi này là bộ đội Phòng không Việt Nam được tham gia “trận đánh cuối cùng” đánh cho Mỹ cút, Ngụy nhào. Những quả đạn tên lửa SAM 2 đã thần tốc theo con đường xuyên Trường Sơn, qua nước bạn Lào, kịp có mặt ở cửa ngõ Tây bắc Sài Gòn khi Chiến dịch Hồ Chí Minh khai hỏa.

Còn có những bước ngoặt nhỏ trong bước ngoặt lớn. Còn những con đường tự mình khai mở, tự mình tìm đến, mà trước đó bao nhiêu đồng đội đã ngã xuống. Từ anh lính thông tin tiếp sức đến Trung đội bậc trưởng, đến trợ lí tuyên huấn sư đoàn, tất cả đều do cuộc sống chiến trường trui rèn, đào tạo. Trong các bước ngoặt lớn, nhỏ ấy, cuốn sách kể với chúng ta bằng một giọng thủ thỉ, khiêm nhường, cuốn hút ta bằng những câu chuyện mộc mạc của người lính, của bạn sinh viên, của người yêu. Đó là câu chuyện của một thời. Có người gọi đó là thời hoa đỏ, thời Nguyễn Mỹ đã viết những câu thơ cháy rực chân trời “Cái màu đỏ như cái màu đỏ ấy/Sẽ là bông hoa chuối đỏ tươi/Trên đỉnh dốc cao vẫy gọi đoàn người”. Mộc mạc nhưng có những khi như dao cứa, nhức buốt, ám ảnh. Là những địa danh thân thuộc Nghệ An, nơi đơn vị chiến đấu bắn rơi siêu pháo đài bay B52 giặc Mỹ. Là Đường Chín - Khe Sanh và lần đầu sốt rét, “vết tích chiến trận còn để lại đủ kiểu: đạn các loại của ta và của địch, các là đồ dùng của lính hai bên, truyền đơn gọi hàng của cả hai phía; dây thép gai, cọc sắt, ô tô, xe tăng hỏng cháy đen thui bẹp dúm bên đường ven những hố bom…”. Là những  ấn tượng sẽ bám theo suốt cuộc đời: “Ngay đầu xe mình cũng có một ngôi mộ được đắp sơ sài, chẳng có bia gì cả nên không biết người nằm trong mộ là lính ta hay lính ngụy, hay lính Mỹ?... Lộ ra những bộ xương người với xương sọ to hơn bình thường, nên ai cũng cho rằng sọ lính Mỹ (?)”. Là trên đường trung đoàn 263 hành quân trên đất bạn Lào, đưa “rồng lửa” vào giải phóng Sài Gòn, khi qua khu rừng Dongpaam, huyện Sansay, Attapeeu, bất ngờ “một quả đạn tên lửa SAM2 trên xe chở đạn bị gãy vì đường quá xấu”. Các cán bộ kỹ thuật đã tháo toàn bộ đầu nổ, cánh lái tên lửa… để lại cái quả tên lửa chỉ còn vỏ ấy trong rừng Lào. Ai hay đâu vỏ quả đạn này về sau trở thành chứng tích chiến tranh được trưng bày trong một khu du lịch của Lào. “Gót ngựa Gióng đi qua ao hồ còn để lại”. Chúng ta nhận ra gương mặt chiến tranh qua chiếc vỏ đạn tên lửa, qua khẩu súng AK, qua chiếc máy thông tin 2 Oát, qua chiếc bi đông bẹp dúm, qua chiếc áo thấm máu người pháo thủ, qua cuốn nhật ký bén lửa, qua chiếc khăn thêu của người yêu lính nơi hậu phương…

Nguyễn Hữu Mão dành những trang hồi ức ấm áp tình bạn, tình yêu, nghĩa vợ chồng với người bạn đời của mình – cô giáo Vũ Thị Hằng. Cô là sinh viên khoa Văn, bạn cùng lớp. Cô cũng có một chiếc khăn thêu cùng với cuốn sổ tay tặng bạn trai lên đường đánh giặc. Giống như những tình yêu thánh thiện thời bấy giờ, yêu nhau mà đâu dám nói. Những dòng thư chỉ dám nhắc đến chữ “hiểu” và “hiểu nhiều”. Thật ra thì ai cũng hiểu, cả hai người đều hiểu. Nhưng, chiến tranh mà, thời ấy nó thế, đừng bắt người ta phải mạnh bạo và “dứt khoát” như sau này, như bây giờ. Yêu nhau, xa cách nghìn trùng. Nguyễn Văn Thạc đã từng viết 500 trang thư cho Như Anh trong bốn tháng trời, có bức thư dài tới 54 trang. Nguyễn Hữu Mão không viết “dài” đến thế. Nhưng cũng có những thư chàng trai 20 tuổi ấy phải viết với giọng “chính ủy” khuyên người yêu rằng, hãy tạm gác lại ý định “xin đi B dạy học” để được gần nhau. Tình yêu của họ còn nhiều sóng gió nữa, âu cũng là sóng gió của “một thời”, cái thời đáng quý, đáng yêu nhưng cũng không ít đa nghi, dò xét, nó gây biết bao phiền muộn không đáng có. Đọc về tình yêu của anh chị tôi gặp lại chính mình, gặp lại bạn bè một thuở, rưng rưng nhớ, rưng rưng yêu, họ yêu nhau và yêu cả đời tôi trong tình yêu của họ. Ơi các bạn sinh viên Văn khoa yêu mến của Hằng, của Mão, những ông mối, bà mối đã tác thành cho chúng tôi, lời cảm ơn này là của gần nửa thế kỷ dồn tụ lại: Chúng ta đã sống những ngày “quá chừng nghèo mà sao quá chừng yêu”!

Cùng với tình nghĩa thủy chung chồng vợ là tình cha con, anh em, bè bạn. Gấp cuốn sách lại tôi vẫn nhớ đến “Bộ tứ đồng đội” các anh trên “tọa độ lửa”. Tôi vẫn nhớ đến những câu thơ thật xúc động của các cô giáo, thầy giáo, bạn sinh viên một thuở. Tôi không quên câu chuyện binh nhì Nguyễn Hữu Mão trở thành “bộ đội làng” ở  ngay trên đất quê hương ông, mà lẽ ra có thể kể khá dài ở đây. “Đã ra trận phải bắn cho tử tế”, đó là câu trích trong thư của tác giả tập hồi ức gửi cho một người bạn thuở sinh viên .

Đã ra trận phải bắn cho tử tế. Nói rộng ra thì làm việc gì cũng phải làm cho đến nơi đến chốn. Đó chính là một nét chân dung của con người tử tế./.