Thách thức mới trong phòng, chống HIV/AIDS 

Dù đạt nhiều tiến bộ trong điều trị và kiểm soát HIV, công tác phòng, chống HIV/AIDS tại Việt Nam và các quốc gia khu vực châu Á - Thái Bình Dương vẫn đối mặt nhiều thách thức. Số ca nhiễm mới giảm chậm, dịch vụ dự phòng chưa bao phủ đầy đủ, nguồn lực quốc tế suy giảm và tình trạng kỳ thị, phân biệt đối xử tiếp tục cản trở người dân tiếp cận dịch vụ. Trước yêu cầu chấm dứt dịch AIDS vào năm 2030, Việt Nam triển khai những sáng kiến mới, củng cố nguồn lực trong nước và đổi mới phương thức cung cấp dịch vụ theo hướng lấy người dân làm trung tâm.

Các đại biểu tìm hiểu các dịch vụ, giao lưu với nhóm cộng đồng tại hội nghị triển khai Tháng hành động quốc gia phòng, chống HIV/AIDS.

Nhiều thách thức trong kiểm soát dịch HIV

Theo báo cáo ước tính của Chương trình phối hợp của Liên Hiệp Quốc về HIV/AIDS (UNAIDS), năm 2025 khu vực châu Á - Thái Bình Dương có khoảng 7,1 triệu người sống chung với HIV, 280.000 ca nhiễm mới và 120.000 trường hợp tử vong liên quan đến AIDS. Đáng chú ý, số ca nhiễm HIV mới tại khu vực chỉ giảm 21% trong giai đoạn 2010-2025, thấp hơn nhiều so với mức giảm 42% trên toàn cầu. Trong khi đó, mục tiêu đến năm 2030 là giảm 90% số ca nhiễm mới so với năm 2010.

Công tác dự phòng HIV đang đối mặt với số ca nhiễm mới vẫn gia tăng tại 11 quốc gia trong khu vực. Một trong những nguyên nhân là độ bao phủ dịch vụ dự phòng còn hạn chế. Khảo sát tại các quốc gia châu Á - Thái Bình Dương giai đoạn 2020-2024 cho thấy, chỉ khoảng 1/2 số người bán dâm, 1/3 số người chuyển giới, 1/3 MSM và 1/5 số người tiêm chích ma túy tiếp cận các dịch vụ dự phòng HIV. Việc tiếp cận các biện pháp dự phòng trước phơi nhiễm HIV (PrEP) vẫn chưa tương xứng với yêu cầu thực tế. Số người sử dụng PrEP tại nhiều quốc gia còn thấp so với mục tiêu đề ra.

Một thách thức khác là những hạn chế trong chuỗi xét nghiệm, điều trị và kiểm soát tải lượng virus. Số liệu khu vực năm 2025 cho thấy, khoảng 81% người sống chung với HIV biết tình trạng nhiễm của mình; 71% đang được điều trị ARV và 69% đạt ức chế tải lượng virus. Các chỉ số này vẫn thấp hơn mục tiêu tương ứng 95%, 90% và 86% mà khu vực hướng tới.

Tình trạng kỳ thị, phân biệt đối xử và những rào cản pháp lý, xã hội cũng ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả phòng, chống HIV/AIDS. Nguồn tài trợ quốc tế cho phòng, chống HIV/AIDS đang suy giảm.

Tại Việt Nam, theo báo cáo của Cục Phòng bệnh (Bộ Y tế), tính đến tháng 8-2026, Việt Nam ghi nhận 258.047 người nhiễm HIV còn sống và phát hiện mới 5.938 trường hợp trong 8 tháng đầu năm. Tới hết năm 2025, Việt Nam đạt 94,9% người nhiễm biết tình trạng của mình; 80,5% được điều trị ARV và 95,6% người điều trị ARV có tải lượng virus dưới ngưỡng ức chế (đạt mục tiêu chiến lược), củng cố vững chắc thông điệp “K=K” (không phát hiện = không lây truyền). Tuy nhiên, những năm gần đây tình hình dịch có xu hướng thay đổi và có xu hướng trẻ hóa.

Đổi mới phương thức dự phòng, mở rộng cơ hội tiếp cận

Tại hội nghị triển khai Tháng hành động quốc gia phòng, chống HIV/AIDS vừa qua tại TP Cần Thơ, Giám đốc Quốc gia Chương trình phối hợp của Liên Hiệp Quốc về HIV/AIDS (UNAIDS) tại Việt Nam, cho biết: UNAIDS đề xuất nhiều sáng kiến và khuyến nghị nhằm duy trì đáp ứng bền vững với HIV, trong đó có mở rộng các biện pháp dự phòng mới, đặc biệt là PrEP tác dụng kéo dài.

Theo UNAIDS, đến tháng 6-2026, hơn 50.000 người tại 9 quốc gia châu Phi đã được sử dụng lenacapavir, thuốc dự phòng HIV dạng tiêm với lịch sử dụng 2 lần mỗi năm, chủ yếu tại các cơ sở y tế công lập. Đây là bước tiến tạo thêm lựa chọn cho những người khó duy trì việc uống thuốc dự phòng hằng ngày. UNAIDS khuyến nghị Việt Nam xây dựng lộ trình cụ thể về đăng ký, ban hành hướng dẫn lâm sàng và bố trí nguồn tài chính để triển khai PrEP dạng tiêm, bao gồm lenacapavir và cabotegravir tác dụng kéo dài (CAB-LA). Chủ động đàm phán, vận động để có mức giá phù hợp.

Một sáng kiến quan trọng khác là bảo đảm nguồn cung thuốc kháng virus HIV (ARV) thông qua bảo hiểm y tế (BHYT). Việt Nam đã có bước tiến trong việc sử dụng nguồn BHYT để bảo đảm điều trị cho người nhiễm HIV. Tuy nhiên, cần tăng cường theo dõi tình hình cung ứng thuốc; xây dựng cơ chế cảnh báo sớm nguy cơ thiếu thuốc và chủ động kích hoạt các giải pháp hỗ trợ, tránh gián đoạn điều trị.

Việc lồng ghép dịch vụ HIV vào hệ thống chăm sóc sức khỏe ban đầu cũng là giải pháp có tính chiến lược. Theo đó, các dịch vụ dự phòng, xét nghiệm, tư vấn và theo dõi điều trị HIV cần từng bước được tích hợp tại trạm y tế gắn với các dịch vụ chăm sóc sức khỏe khác. Quá trình này phải đi đôi với việc xây dựng tiêu chuẩn chất lượng, bảo đảm bí mật thông tin cá nhân và không phân biệt đối xử với người bệnh. Đặc biệt, cần nâng cao năng lực cho y tế cơ sở trong lập kế hoạch, xây dựng ngân sách và tổ chức các hoạt động phòng, chống HIV, lao cùng những bệnh liên quan.

Phát hiện sớm, ứng dụng công nghệ số và phát huy vai trò cộng đồng là một trong những khuyến nghị trọng tâm. Việt Nam cần mở rộng hoạt động xét nghiệm trong các nhóm dân số chính có nguy cơ cao, đồng thời, bảo đảm người có kết quả dương tính được kết nối nhanh chóng với dịch vụ điều trị ARV. Việc đa dạng hóa các điểm cung cấp dịch vụ PrEP và giảm hại tại cơ sở y tế tư nhân cũng là hướng đi cần quan tâm nhằm tạo thêm lựa chọn thuận tiện, phù hợp với nhu cầu của người dân.

UNAIDS khuyến nghị kết nối dữ liệu HIV đã được chuẩn hóa với hệ thống bệnh án điện tử và hệ thống BHYT. Đồng thời, xây dựng hệ thống theo dõi việc phân bổ, sử dụng ngân sách trong các chương trình mục tiêu quốc gia, tiến độ phê duyệt kế hoạch bảo đảm tài chính phòng, chống HIV/AIDS tại các địa phương và nguồn lực thực tế được phân bổ. Dữ liệu đầy đủ, chính xác và được cập nhật thường xuyên sẽ giúp ngành y tế đánh giá đúng tình hình dịch, xác định những nhóm dân cư chưa được tiếp cận dịch vụ, từ đó phân bổ nguồn lực phù hợp.

Một yếu tố không thể thiếu là phát huy vai trò chủ động của cộng đồng. Những tổ chức dựa vào cộng đồng có lợi thế trong tiếp cận các nhóm dân cư khó tiếp cận, cung cấp thông tin, tư vấn, hỗ trợ xét nghiệm và kết nối điều trị. Công tác truyền thông cũng cần đổi mới, tận dụng các nền tảng số, mạng xã hội và những kênh tiếp cận phù hợp với thanh thiếu niên, nhóm nguy cơ cao; cung cấp thông tin khoa học, chính xác về HIV, PrEP, xét nghiệm và điều trị.

Bài, ảnh: H.HOA