Tôn vinh các giá trị di sản tư liệu chính là góp phần giữ gìn truyền thống văn hóa Việt Nam

Phóng viên (PV): Ông đánh giá thế nào về việc giới thiệu, quảng bá và tôn vinh giá trị di sản tư liệu thế giới của Việt Nam qua cuộc triển lãm lần này?

Ông Dương Trung Quốc: Triển lãm có ý nghĩa trưng bày cho công chúng được xem, tiếp cận một di sản mà chúng ta đã gìn giữ và trải qua bao nhiêu thời gian, thăng trầm của thời cuộc. Điều đó mang lại cho chúng ta nhận thức trên nền tảng khoa học về một lĩnh vực hết sức quan trọng đối với sự nghiệp dựng nước và giữ nước, đó là khoa cử. Khoa cử tức là đào tạo nhân tài, nguồn nhân lực. Văn Miếu – Quốc Tử Giám được hình thành ngay sau khi nhà Lý lập triều, mở đầu cho thời kỳ không những tự chủ mà còn trên nền tảng của nền văn hiến quốc gia.

Chúng ta cũng thấy được tất cả những biến động của lịch sử, tạo ra cho chúng ta điều kiện tiếp nhận nền văn minh cổ đại như của Trung Hoa, vừa tiếp cận văn minh hiện đại của người phương Tây, tạo nên một thế mạnh và đặc trưng của văn hóa Việt Nam, thông qua thi cử. Đây là những bằng chứng, được gìn giữ, bảo tồn và càng ngày càng mang tính khoa học.

Việc trưng bày có nghĩa là để cho công chúng hiểu được, biết được thì đây chính là một phương thức làm. Tôi cho rằng, cơ quan lưu trữ không chỉ là nơi để gìn giữ, quan trọng còn là một nơi để phổ biến thì đây là việc làm có ý nghĩa không những của riêng ngành lưu trữ mà của ngành văn hóa nói chung.

Ông Nguyễn Xuân Hùng: Chúng tôi thực hiện cuộc triển lãm này với mong muốn rằng, thông qua triển lãm, công chúng biết nhiều hơn về di sản tư liệu và sẽ chủ động liên hệ với chúng tôi – nơi đang bảo quản những tài liệu này, để có thể nghiên cứu về nhiều đề tài khác nữa từ những thông tin từ quá khứ, từ những bậc tiền nhân để lại cho chúng ta ngày nay nhằm phục vụ cho các mục đích nghiên cứu, viết sử và tìm hiểu về lịch sử hào hùng của dân tộc Việt Nam.

Phóng viên: Những hiện vật trong cuộc triển lãm hôm nay đều được chắt lọc từ 3 di sản tư liệu thế giới của Việt Nam, đó là Mộc bản, Châu bản triều Nguyễn và Bia tiến sỹ Văn Miếu – Quốc Tử Giám. So với các di sản văn hóa khác thì di sản tư liệu ít được công chúng biết đến hơn. Theo ông, cần có phương pháp gì để có thể quảng bá rộng rãi hơn nữa giá trị của di sản tư liệu này đến với công chúng trong thời gian tới?

Ông Dương Trung Quốc: Có một thực tế khách quan mà chúng ta phải thừa nhận, là sự hẫng hụt giữa nền giáo dục hay là nền văn hóa cổ với hiện đại chính là ngôn ngữ, chữ viết. Một thời gian rất dài trong lịch sử ông cha ,chúng ta chấp nhận dùng chữ Hán để truyển tải những giá trị tư tưởng văn hóa của người Việt Nam, cũng như tiếp thu nền văn hóa thế giới, trong đó có Trung Hoa. Nhưng ông cha ta vẫn có ý thức bảo vệ bản sắc của dân tộc bằng cách duy trì tiếng nói, đó là nói tiếng Việt, nhưng viết bằng chữ Hán. Cùng với đó là hình thành vốn Hán Việt rất phong phú trong ngôn ngữ như hiện nay.

Có thời kỳ các tri thức lớn của chúng ta đã tạo ra chữ viết riêng trên cơ sở những bộ chữ của chữ Hán, đồng thời ghi âm tiếng nói của người Việt. Trong hoàn cảnh lịch sử tiếp cận văn minh phương Tây, với vai trò của nhà truyền giáo dùng mẫu chữ Latinh để ghi âm, và đến ngày nay phát triển thành chữ quốc ngữ chính thức của chúng ta. Thế hệ ngày nay sống trong thời kỳ hiện đại nhưng cần biết được cả quá trình đó, trân trọng nó, hiểu được tiến trình lịch sử, hiểu được thế hệ đi trước để tiếp cận với nền văn minh. Có thể nói đây là năng lực hội nhập của người Việt Nam với thế giới ngay từ rất xa xưa để bảo vệ và phát triển nền tự chủ văn hóa của dân tộc mình. Tôi nghĩ đấy là thông điệp chúng ta cần thể hiện trong cuộc triển lãm, trưng bày lần này.

Ông Nguyễn Xuân Hùng: Có thể nhiều người biết tới các di sản khác của UNESCO về văn hóa phi vật thể, di sản phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp của Việt Nam. Tuy nhiên, số người biết về di sản tư liệu thế giới chưa nhiều.

Đối với di sản tư liệu thế giới: chương trình do UNESCO phát động, hiện đã có nhiều di sản thế giới được công nhận, trong đó tại Việt Nam có 3 di sản được công nhận là di sản tư liệu thế giới gồm có: Mộc bản triều Nguyễn (năm 2009), Bia tiến sỹ Văn Miếu – Quốc Tử Giám (năm 2011) và Châu bản triều Nguyễn (năm 2017). Bên cạnh đó còn có 4 di sản tư liệu khác nằm trong Chương trình Ký ức Thế giới khu vực Châu Á – Thái Bình Dương. Những di sản này có một đặc điểm chung là tất cả thông tin đều được ghi chép lại trên vật mang tin, như: Bia tiến sỹ thông tin trên mặt bia đá, Mộc bản thông tin ghi lại trên các tấm gỗ, Châu bản được ghi lại trên tài liệu giấy thông qua các bản tấu, sớ, biểu… để lại từ các triều đại phong kiến như triều Nguyễn.Đây là những thông tin đặc biệt quý giá từ quá khứ.

UNESCO cũng nghiêm túc trong việc thẩm định, đánh giá và công nhận các di sản tư liệu này. Việt Nam chúng ta cũng rất tự hào vì có được nhiều tư liệu di sản thế giới như vậy, ghi nhận công lao to lớn của các thế hệ cha ông đã để lại cho đời sau những tư liệu quý giá.

Phóng viên: Ngoài hoạt động trưng bày triển lãm này, theo ông, cần có các hoạt động như thế nào trong thời gian tới?

Ông Dương Trung Quốc: Trong bối cảnh chúng ta đang cố gắng cải cách giáo dục, nâng cao chất lượng giáo dục thì cũng có nhiều ý kiến khác nhau. Theo tôi, chúng ta nên có chương trình học chữ Hán Nôm ở mức độ nhất định và phù hợp với từng cấp học. Tuy nhiên, học ở mức độ nào để chúng ta thấm nhuần được mà không quá nệ cổ. Chúng ta vẫn phải coi việc xây dựng nền ngôn ngữ Việt Nam hiện đại là hết sức quan trọng, vừa góp phần gìn giữ truyền thống bản sắc quá khứ, nhưng cũng vừa hội nhập kịp với thế giới đang phát triển ngày nay.

Ông Nguyễn Xuân Hùng: Để quảng bá tư liệu thế giới đến với công chúng một cách rộng rãi hơn, trong thời gian tới, chúng tôi sẽ tiếp tục tổ chức nhiều cuộc triển lãm di sản tư liệu để giới thiệu tới công chúng. Bên cạnh đó, chúng tôi còn tổ chức các hình thức khác như: Làm sách, làm phim hoặc quảng bá trên các phương tiện thông tin đại chúng khác, cả trên mạng xã hội để công chúng tiếp cận với di sản một cách dễ dàng hơn. Bởi, việc tiếp cận di sản tư liệu cũng là quyền của công chúng; Từ đó, giúp công chúng nắm bắt được nhiều thông tin hơn và hiểu rõ hơn về những di sản do cha ông ta để lại.

Phóng viên: Xin cảm ơn các ông!