Tư duy mới cho sinh kế xanh vùng ĐBSCL​ 

Trước tác động ngày càng gay gắt của biến đổi khí hậu và xâm nhập mặn, nông nghiệp ĐBSCL cần thoát khỏi tư duy lối mòn để bảo vệ sinh kế người dân. Chuyển đổi sang mô hình sản xuất nông nghiệp thông minh chính là lời giải đột phá giúp nâng tầm giá trị nông sản, tối ưu hóa tài nguyên và phát triển xanh bền vững.

Nhiều nông dân trồng dưa hấu ở xã Thới Lai nâng cao hiệu quả sản xuất, giảm chi phí đầu tư nhờ sử dụng màng phủ nông nghiệp kết hợp điều tiết nước phù hợp.

Đổi mới tư duy sản xuất

Là vựa lúa và trung tâm sản xuất nông nghiệp trọng điểm của cả nước, ĐBSCL hiện đóng góp phần lớn sản lượng lúa gạo, thủy sản cùng nhiều loại trái cây phục vụ xuất khẩu. Dẫu vậy, vùng đất này đang chịu sức ép nặng nề trước tác động gia tăng của biến đổi khí hậu, xâm nhập mặn và diễn biến thất thường của nguồn nước.

Những thách thức trên không chỉ đang đe dọa trực tiếp đến sản xuất nông nghiệp, làm đảo lộn các mô hình canh tác truyền thống mà còn ảnh hưởng đến sinh kế và đời sống của hơn 17 triệu người dân trong vùng. Đặc biệt, sự gia tăng của các hiện tượng thời tiết cực đoan và loại hình thiên tai như hạn hán kéo dài, xâm nhập mặn sâu vào nội đồng, cùng tình trạng ngập lụt, sạt lở bờ sông, bờ biển và sụt lún đất đang đe dọa trực tiếp đến tính mạng, tài sản của người dân...

Chính áp lực mang tính sống còn này buộc ĐBSCL phải nhanh chóng chuyển đổi tư duy: từ "chống chọi" với thiên nhiên sang phát triển kinh tế nông nghiệp "thuận thiên". Sự dịch chuyển căn bản ấy không chỉ giảm thiểu rủi ro do thiên tai, mà còn đặt nền móng vững chắc cho một nền nông nghiệp hiện đại, linh hoạt và thích ứng bền vững.

Từ hướng dẫn và hỗ trợ tích cực của các cơ quan chức năng, nông dân nhiều địa phương đã tăng cường ứng dụng công nghệ mới vào sản xuất và chuyển đổi sang các mô hình nông nghiệp thông minh thích ứng với biến đổi khí hậu. Người dân đã hiểu rõ hơn, chủ động coi nước ngọt, nước lợ hay nước mặn đều là tài nguyên quý giá để linh hoạt tổ chức lại sản xuất. Các mô hình thuận thiên như tôm - lúa luân canh hay thủy sản sinh thái dưới tán rừng ngày càng được nhân rộng, phát triển đồng bộ cùng các vùng chuyên canh lúa phát thải thấp, chăn nuôi và trồng trọt ứng dụng công nghệ cao, nông nghiệp hữu cơ, tuần hoàn... Bước chuyển mình này không chỉ giúp bảo vệ môi trường, giảm phát thải khí nhà kính mà còn nâng tầm giá trị nông sản vùng ĐBSCL, hiện thực hóa mục tiêu ổn định thu nhập và phát triển bền vững.

Hướng tới sinh kế xanh bền vững

Dù triển vọng lớn, nông nghiệp thông minh tại ĐBSCL vẫn vấp phải nhiều rào cản do quy mô sản xuất còn nhỏ lẻ, manh mún, thiếu liên kết. Nông dân còn thiếu thông tin, kiến thức, hạn chế về khả năng tiếp cận vốn và công nghệ. Ngành chức năng cần có định hướng, giải pháp đồng bộ đẩy mạnh đào tạo, tập huấn và hỗ trợ nông dân; kịp thời nhân rộng các mô hình, giải pháp nông nghiệp thông minh, thích ứng biến đổi khí hậu, giảm phát thải, hướng tới sinh kế xanh bền vững.

Ông Nguyễn Thanh Hồng, Chủ tịch HĐQT Hợp tác xã Nông nghiệp Toàn Phát ở xã Cờ Đỏ, TP Cần Thơ, cho biết: “Để nhân rộng mô hình nông nghiệp thông minh và trồng lúa chất lượng cao, phát thải thấp theo Đề án 1 triệu héc-ta lúa tại ĐBSCL, bà con rất cần Nhà nước tăng cường tập huấn kỹ thuật, hỗ trợ đầu tư máy móc, công nghệ thu gom, khai thác rơm rạ và các phụ phẩm theo hướng kinh tế tuần hoàn để nâng cao chuỗi giá trị. Song song đó, mong các doanh nghiệp chủ động liên kết, bao tiêu ổn định lúa hàng hóa cùng các sản phẩm đầu ra".

Theo Tiến sĩ Trần Thị Ngọc Bích, Giám đốc Trung tâm Nước STARS, Đại học Trà Vinh, nông nghiệp vùng ĐBSCL đang chịu nhiều tác động của biến đổi khí hậu, xâm nhập mặn và suy giảm nguồn nước ngọt. Tuy nhiên, người dân còn thiếu thông tin và chưa nắm bắt kịp thời các dự báo về thời tiết, xâm nhập mặn để chủ động cho mùa vụ, chuyển đổi cây trồng, vật nuôi phù hợp và sử dụng nước hiệu quả. Để giải bài toán này và giúp ĐBSCL phát triển bền vững, rất cần sự chung tay của tất cả các bên có liên quan, từ các cơ quan quản lý nhà nước, viện, trường, doanh nghiệp, người dân cùng các tổ chức quốc tế.

Thực tiễn đang đặt ra yêu cầu cấp thiết cho ĐBSCL là phải chuyển đổi mạnh mẽ sản xuất nông nghiệp. Quá trình này không chỉ dừng lại ở các giải pháp đơn lẻ mà phải mang tính tổng thể trên quy mô toàn vùng. Do vậy, rất cần sự liên kết, phối hợp đồng bộ giữa các bộ, ngành, địa phương và các bên có liên quan, đặc biệt cần nâng cao năng lực của nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp gắn với tạo chuỗi liên kết giá trị bền vững.

Theo bà Nguyễn Thị Hoàng Yến, Phó Cục trưởng Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường, nông dân sản xuất manh mún, thiếu thông tin và nguồn lực sẽ rất khó áp dụng công nghệ mới và tiếp cận thị trường. Vì vậy, nông nghiệp thông minh trước hết phải bắt đầu từ đổi mới phương thức tổ chức sản xuất, năng lực của doanh nghiệp, của hợp tác xã và tạo chuỗi liên kết bền vững.

Tổ chức sản xuất phải phù hợp là nền tảng của nông nghiệp thông minh, thích ứng biến đổi khí hậu. Cần phát huy vai trò chủ đạo của doanh nghiệp, hợp tác xã trong tổ chức sản xuất và liên kết chuỗi giá trị. Hợp tác xã giúp thành viên áp dụng các quy trình, tổ chức dịch vụ kỹ thuật, quản lý chất lượng và tạo điều kiện tiếp cận các công nghệ phù hợp.

Bài, ảnh: KHÁNH TRUNG