Về Chợ Mới nghe bài ca "Chợ Mới"
Nhiều tài liệu lịch sử khẳng định, vùng đất cù lao Ông Chưởng - Chợ Mới, An Giang, hình thành từ hơn 325 năm trước. Đây là vùng đất rộng lớn, bốn bề được bao bọc bởi sông Tiền, sông Hậu, cùng những con sông khác. Khoảng 40 năm về trước, nét trữ tình của Chợ Mới đã khơi nguồn cảm xúc để một tuyệt phẩm vọng cổ ra đời và ở lại dài lâu trong lòng người mộ điệu. Đi tìm lời giải cho câu hỏi "Cái chợ có hồi nào và bao nhiêu tuổi?", chúng tôi tìm về Chợ Mới hôm nay.
Nhà lồng Chợ Mới ở xã Chợ Mới, tỉnh An Giang hôm nay. Ảnh: LÝ LỘC
Dấu xưa nơi Chợ Mới
Tên gọi "Chợ Mới" có nhiều cách lý giải khác nhau, song có một cách lý giải được nhiều người đồng tình hơn hết. Theo sách "Cù lao Ông Chưởng - Chợ Mới 320 năm hình thành và phát triển" do Đảng bộ huyện Chợ Mới, tỉnh An Giang cũ, chỉ đạo biên soạn vào năm 2020, khoảng năm 1876 ở làng Long Điền xưa có chợ Ông Chưởng, một trong bảy chợ lớn của tỉnh Long Xuyên thời bấy giờ. Về sau, một khu chợ mới bề thế được xây dựng tại vị trí phía trước một ngôi miếu cổ để thay thế ngôi chợ này.
Ông Phạm Việt Trung, Chi hội trưởng Chi hội Sử học Chợ Mới, Hội Sử học tỉnh An Giang, lý giải cụ thể hơn: Chợ Kiến An hiện nay nằm gần bến đò Kiến An, xưa là ngôi chợ có tên Phó Định Bài. Năm 1904, Dinh quận Chợ Mới được khởi công xây dựng, đồng thời một chợ mới tinh gần đó cũng được xây nên. Vậy là chợ Phó Định Bài trở thành chợ cũ...
Một số ảnh tư liệu chụp vào năm 1904 cũng cho thấy, nhà lồng chợ mới làm bằng gỗ dầu, lợp ngói, đầu nhà lồng chợ gắn bảng chữ in hoa "CHO MOI". Có lẽ vì vậy mà từ đó, người dân quanh vùng quen gọi chợ mới để phân biệt với ngôi chợ cũ bên sông.
Khi sắp xếp đơn vị hành chính, thị trấn Chợ Mới cùng xã Kiến An và xã Kiến Thành được sáp nhập thành xã Chợ Mới. Như "châu về hợp phố", cả hai ngôi chợ cũ và mới hiện nay đều thuộc địa bàn xã này. Ông Huỳnh Thanh Tuấn, Phó Chủ tịch UBND xã Chợ Mới cho biết, xã có vị trí chiến lược quan trọng trên trục sông Tiền, sông Vàm Nao, Rạch Ông Chưởng, là cửa ngõ kết nối giao thương, mở rộng liên kết vùng cũng như phát triển kinh tế xã hội của địa phương nói riêng, tỉnh An Giang nói chung. Ông chia sẻ: "Theo tôi biết thì tên gọi Chợ Mới đã có từ hơn trăm năm trước, là dấu ấn với nhiều người con sinh ra và lớn lên ở mảnh đất này".
"Chợ Mới thủy chung…"
Nhà văn Lê Quang Trạng cho rằng, từ sự ưu đãi của thiên nhiên, từ các yếu tố lịch sử truyền thống đã tạo cho vùng đất này một chiều sâu văn hóa đặc biệt. Chợ Mới là cảm hứng bất tận của nhiều tác phẩm văn học nghệ thuật. Đây là nơi mà cố soạn giả Trọng Nguyễn viết nên bản vọng cổ sống mãi với thời gian.
Hơn 10 năm trước, nhà văn Lê Quang Trạng tìm về quê nhà của soạn giả Trọng Nguyễn ở Bạc Liêu (nay là tỉnh Cà Mau) để thăm ông và hầu chuyện. Soạn giả kể về cơ duyên gắn bó giữa ông và vùng đất này. Đó là năm 1975, khi ông cùng học lớp cao cấp lý luận chính trị với các vị lãnh đạo huyện Chợ Mới lúc đó. Các anh ngỏ ý mời soạn giả về thăm và viết một bài vọng cổ về quê hương để bà con xứ này có dịp ngân nga...
Nhà văn Lê Quang Trạng thuật lại: "Trong một lần về Chợ Mới, soạn giả Trọng Nguyễn đi điền dã và ghé lại xã Hội An. Có chút buồn khi chưa tìm được cảm hứng sáng tác, ông ngồi nghỉ chân ở một quán ven đường ngay chân cầu Cái Tàu Thượng (cầu nằm cặp bờ sông Tiền, giáp ranh giữa tỉnh An Giang và tỉnh Đồng Tháp). Bất chợt, thấp thoáng xa xa hình ảnh cô gái đang giặt áo ở bờ sông… Từ cái tứ rất nên thơ này, ông nảy ra những câu đầu tiên trong phần nói lối của bản vọng cổ và từ đó viết một mạch hai tiếng đồng hồ là xong bản thảo…".
"Cái chợ có hồi nào và bao nhiêu tuổi
Mà ai cũng bảo rằng Chợ Mới quê hương?
Ở nơi đó tôi có một người thương
Cứ chiều chiều nàng ra bờ sông giặt áo…"
(Trích lời bài ca cổ "Chợ Mới" của soạn giả Trọng Nguyễn)
Nhân vật "thằng Tâm", "con Hồng" trong câu ca quen thuộc "Cha thì gật đầu, mẹ thì quay ngang rồi bảo: thằng Tâm có cái tính cộc cằn sợ sau này con Hồng bị nó ăn hiếp", ngỡ chỉ là những cái tên giả định, ai dè lại chứa đựng điều thú vị. "Soạn giả kể rằng trong những ngày về Chợ Mới, ông có quen với một người bạn tên Hồng. Người này đã tiếp soạn giả rất chân tình, đưa ông đi thăm nhiều nơi. Còn Tâm là ông lấy tên con trai út của mình. Lấy hai cái tên thân thuộc làm nhân vật trữ tình, soạn giả muốn gắn kết tình cảm ruột rà của mình và tình bạn sâu sắc với người bạn Chợ Mới" - nhà văn Lê Quang Trạng chia sẻ.
Ông Nguyễn Văn Gẫm (còn gọi là Tư Gẫm), nguyên Chủ tịch UBND huyện Chợ Mới cũ, là bạn đồng khóa đã ngỏ lời mời soạn giả Trọng Nguyễn viết riêng cho Chợ Mới một bài ca. Mấy chục năm trôi qua, ông Tư Gẫm vẫn nhớ như in ngày soạn giả Trọng Nguyễn ca "Chợ Mới" trước Huyện ủy Chợ Mới thời điểm ấy. Nghe ông ca xong, cả hội trường vỗ tay rần rần. Nhiều người vô cùng xúc động. Từ đó, bài vọng cổ "Chợ Mới" chính thức được "phát hành". Bản thu âm đầu tiên là do NSND Trọng Hữu song ca cùng NSND Thanh Kim Huệ. Hai "giọng ca vàng" đã giúp "Chợ Mới" lan tỏa sâu rộng, được công chúng đón nhận, yêu mến…
Ông Tư Gẫm bộc bạch: "Bài này, tôi chịu nhất là câu "nhớ em nhiều, nhớ Chợ Mới thủy chung". Thủy chung, là dân thủy chung với Đảng, với quê hương, đất nước. Tôi rất xúc động và nhớ hoài, nhớ mãi câu này...".
Hơn 120 năm kể từ ngày ngôi chợ Mới được xây để thay dần chợ cũ. Hơn 40 năm, bản vọng cổ mang tên vùng đất Chợ Mới ra đời và vương vấn lòng người. Về Chợ Mới hôm nay nghe bài ca năm cũ, âm điệu từ ký ức như xôn xao trên sóng nước... Câu hỏi "Cái chợ có hồi nào?" có lẽ không cần lời đáp bởi: "Hơn năm mươi năm chợ mình vẫn là chợ Mới, Chỉ sáu năm chờ có lâu lắm đâu em".
Soạn giả, NSND Trọng Nguyễn tên thật là Nguyễn Phú Xuân, sinh năm 1938, tại xã Quách Phẩm, Đầm Dơi, Bạc Liêu cũ (nay là tỉnh Cà Mau). Năm 1954, ở tuổi 16, ông thoát ly gia đình, theo cách mạng. Sau giải phóng, ông tham gia công tác văn nghệ và giữ nhiều chức vụ quan trọng đến lúc về hưu năm 2001. Trong sự nghiệp sáng tác, soạn giả đã viết 19 kịch bản cải lương, hơn 200 bài ca vọng cổ. Nổi bật có các tác phẩm: “Rừng thần”, “Giọt máu oan cừu”, “Chợ Mới”, “Quê anh quê em”, “Giọt sữa cuối cùng”...
Ông từng chia sẻ với nhà văn Lê Quang Trạng về nguồn gốc của bút danh “Trọng Nguyễn” rằng, thời đi học, lớp của ông có đến 5 người trùng tên “Xuân”. Do vậy, thầy giáo phải ra quy tắc khi gọi tên thì phải ghép thêm họ vào sau tên để không bị nhầm. Ví dụ tên ông là Nguyễn Phú Xuân gọi là Xuân Nguyễn. Bên cạnh đó, ở Nam Bộ, cái gì gọn, không quá lớn, không quá nhỏ thì người ta kêu là “trọng trọng”. Với 2 lý do trên nên ông lấy bút danh là Trọng Nguyễn.
Soạn giả mất ngày 25-1-2018, hưởng thọ 81 tuổi.
Tùy bút: THANH NHÃ
