Bình đẳng giữa kiểm sát và luật sư để phát huy vai trò tranh tụng
Chánh án TAND Tối cao Nguyễn Hòa Bình, mới đây đã ký ban hành Thông tư 01/2017/TT-TANDTC quy định về phòng xử án. Theo Thông tư này, từ ngày 1-1-2018, luật sư chính thức được ngồi ngang hàng với đại diện viện kiểm sát trong các phiên tòa sơ thẩm và phúc thẩm. Cũng theo Thông tư, vành móng ngựa - chỗ để bị cáo đứng khai báo trước tòa trong các phiên xử hình sự sẽ được thay thế bằng "bục khai báo của bị cáo".
Trao đổi về quy định trên, Luật sư Nguyễn Phú Thắng - Công ty Luật Intercode (Hà Nội) cho biết: Trước thời điểm Thông tư 01/2017 có hiệu lực, việc bố trí chỗ ngồi trong phiên tòa hình sự thường đặt vị trí của kiểm sát viên cao hơn luật sư. Chỗ ngồi như vậy gây ra lầm tưởng rằng kiểm sát viên lẫn thư ký phiên tòa đều nằm trong Hội đồng xét xử và cũng đang tham gia điều khiển phiên tòa. Đặc biệt, vị trí như vậy chưa thể hiện sự bình đẳng giữa bên buộc tội (kiểm sát viên) và bên gỡ tội (luật sư).
Điều 257 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015 quy định về phòng xử án như sau: “1- Phòng xử án phải được bố trí thể hiện sự trang nghiêm, an toàn, bảo đảm sự bình đẳng giữa người thực hành quyền công tố và Luật sư, người bào chữa khác. 2- Chánh án TANDTC quy định chi tiết Điều này”. Do vậy, việc quy định vị trí chỗ ngồi ngang bằng nhau giữa kiểm sát viên và luật sư như Thông tư 01/2017 là phù hợp với quan điểm xây dựng hệ thống tư pháp của Đảng, Nhà nước và đúng theo quy định tại Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015. Qua đó, tạo bình đẳng giữa bên buộc tội và bên gỡ tội để phát huy vai trò tranh tụng tại tòa.
Cũng liên quan đến việc quy định vị trí ngồi giữa kiểm sát viên và luật sư, luật sư Trương Anh Tú - Đoàn Luật sư TP. Hà Nội cho rằng, quy định Thông tư 01/2017/TT-TANDTC khi áp dụng vào thực tiễn sẽ khẳng định vị thế bình đẳng giữa bên buộc tội và bên gỡ tội nhằm chú trọng phần tranh tụng thay vì phiên tòa thiên về tố tụng vốn không còn phù hợp với tinh thần cải cách tư pháp.
Kiểm sát viên thực hiện quyền công tố chỉ ra hành vi của bị cáo đã phạm vào tội gì và đề nghị mức hình phạt tương ứng. Luật sư thực hiện chức năng bào chữa cho bị cáo, chứng minh bị cáo không phạm tội hoặc làm giảm nhẹ trách nhiệm hình sự cho bị cáo. Để đi đến kết quả khách quan, chính xác, cần phải bình đẳng trong việc đưa ra các chứng cứ và quan điểm tranh luận tại phiên tòa. Căn cứ vào chứng cứ, lập luận và các tình tiết được hai bên buộc tội, gỡ tội đưa ra, Hội đồng xét xử sẽ đánh giá bị cáo có phạm tội hay không, mức độ hành vi phạm tội tới đâu để từ đó áp dụng quy định của pháp luật tuyên một bản án chính xác.
Từ phân tích này, luật sư cho rằng, chỉ duy nhất Hội đồng xét xử (nhân danh Nhà nước) với vị trí trung tâm sẽ ngồi độc lập phía trên ngay dưới Quốc huy để tuyên án. Bên buộc tội và bên gỡ tội phải được đặt ở vị trí ngang bằng nhau, bình đẳng với nhau để thực hiện tốt nhất chức năng của mình.
Theo luật sư, mô hình Hội đồng xét xử ngồi vị trí độc lập, cao nhất, còn đại diện Viện kiểm sát và luật sư là các bên buộc tội và gỡ tội ngồi ở vị trí ngang bằng nhau để thực hiện tranh tụng giữa bên buộc tội và gỡ tội là phù hợp với việc thực hiện chủ trương: Kết hợp mô hình tố tụng xét hỏi và mô hình tố tụng tranh tụng mà Nghị quyết 49 của Bộ Chính trị về cải cách tư pháp đã đề ra, với “Nguyên tắc tranh tụng trong xét xử được đảm bảo” mà (khoản 5 Điều 103, Hiến pháp 2013 đã Hiến định./.
