Cần xây dựng một hệ sinh thái sáng tạo cho sân khấu 

Trại sáng tác kịch bản sân khấu năm 2026 do Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam tổ chức tại Cần Thơ từ ngày 22-6 đến 1-7 với sự tham gia của 15 tác giả khu vực phía Nam. Nhân dịp này, phóng viên Báo và Phát thanh, Truyền hình Cần Thơ có cuộc trao đổi với đạo diễn, nhà báo, thạc sĩ Thanh Hiệp, Trưởng Ban Lý luận Phê bình - Hội Sân khấu TP Hồ Chí Minh, xoay quanh thực trạng đội ngũ sáng tác kịch bản cải lương hiện nay.

Thưa ông, qua trại sáng tác này, ông có cảm nhận gì về dư địa đất và người Cần Thơ nói riêng, ĐBSCL nói chung, trong sáng tác kịch bản sân khấu?

- Điều để lại trong tôi nhiều nhất sau gần 10 ngày ở Cần Thơ không chỉ là cảnh quan sông nước hay sự hiền hòa của con người miền Tây, mà chính là nguồn chất liệu đời sống rất giàu cho sáng tác sân khấu.

TP Cần Thơ nói riêng và ĐBSCL nói chung vẫn còn rất nhiều câu chuyện để khai thác. Đó là những câu chuyện về văn hóa sông nước, về quá trình mở đất, về những con người bình dị đang ngày ngày gìn giữ giá trị truyền thống giữa nhịp sống hiện đại. Bên cạnh đó, còn có những vấn đề rất thời sự như biến đổi khí hậu, chuyển đổi nông nghiệp, khởi nghiệp của người trẻ, gìn giữ đờn ca tài tử, cải lương... Tất cả đều có thể trở thành kịch bản sân khấu hấp dẫn nếu người viết biết khai thác, thông qua nghệ thuật xây dựng nhân vật.

Điều đáng quý là Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam đã chọn TP Cần Thơ làm nơi tổ chức trại sáng tác. Chính không gian văn hóa sông nước Tây Đô đã giúp các tác giả được “sống” với vùng đất, gặp gỡ con người, lắng nghe những câu chuyện thật thay vì chỉ ngồi trong phòng viết bằng trí tưởng tượng. Theo tôi, đây là cách đầu tư rất đúng cho sáng tác.

Theo quan sát của ông, thực trạng đội ngũ tác giả kịch bản sân khấu, đặc biệt là cải lương hiện nay như thế nào?

- Tôi cho rằng, vấn đề lớn hiện nay không phải là thiếu người viết, mà là thiếu đội ngũ kế cận đủ nghề và đủ trải nghiệm.

Nhiều tác giả gạo cội đã lớn tuổi, trong khi lớp trẻ sáng tác cải lương còn khá ít. Viết cải lương khó hơn nhiều người tưởng. Người viết vừa phải nắm cấu trúc kịch, vừa hiểu âm nhạc, làn điệu, nhịp ca, ngôn ngữ sân khấu và đặc biệt phải có vốn văn hóa dân tộc.

Trong trại sáng tác lần này, tôi rất mừng khi thấy có nhiều đề tài mới, nhiều góc nhìn mới, từ lịch sử, chiến tranh, đô thị đến đời sống đương đại. Điều đó cho thấy lực lượng sáng tác vẫn còn nhiệt huyết. Tuy nhiên, để hình thành một đội ngũ tác giả mạnh thì không thể chỉ trông chờ vào các trại sáng tác mà cần có chiến lược đào tạo dài hạn, có cơ chế đặt hàng và đặc biệt là tạo điều kiện để kịch bản được dàn dựng, được kiểm nghiệm trên sân khấu. Một tác giả chỉ thực sự trưởng thành khi tác phẩm của mình được biểu diễn trước công chúng.

Nhiều người cho rằng một trong những khó khăn lớn nhất của cải lương hiện nay là kịch bản. Ông nghĩ sao về nhận định này?

- Tôi đồng ý, nhưng chỉ đúng một phần. Kịch bản đúng là khâu rất quan trọng. Một vở diễn hay luôn bắt đầu từ một kịch bản tốt. Nếu câu chuyện thiếu sức hấp dẫn, nhân vật mờ nhạt thì đạo diễn và diễn viên rất khó tạo nên một tác phẩm xuất sắc.

Nhưng sẽ không công bằng nếu quy toàn bộ khó khăn của cải lương cho kịch bản. Thực tế, cải lương đang đối mặt với nhiều vấn đề cùng lúc: thiếu đạo diễn trẻ, thiếu diễn viên được đào tạo bài bản, thiếu thị trường biểu diễn ổn định và thiếu cơ chế đầu tư lâu dài. Đây là một chuỗi liên kết. Nếu một mắt xích yếu thì toàn bộ quá trình đều bị ảnh hưởng.

Theo tôi, điều cần nhất là xây dựng một hệ sinh thái sáng tạo cho sân khấu. Khi tác giả có nơi gửi gắm tác phẩm, đạo diễn có điều kiện dàn dựng, nghệ sĩ có sân khấu biểu diễn và khán giả được tiếp cận thường xuyên thì những kịch bản hay sẽ xuất hiện nhiều hơn.

Vậy theo ông, đâu là những việc cần làm để giúp cải lương phát triển trong bối cảnh mới?

- Theo tôi, có 4 việc cần làm đồng thời.

Thứ nhất, phải đầu tư cho con người, từ tác giả, đạo diễn, diễn viên đến nhạc sĩ, họa sĩ sân khấu. Con người luôn là yếu tố quyết định.

Thứ hai, cần tạo ra nhiều kịch bản mới phản ánh hơi thở của cuộc sống hôm nay. Cải lương không chỉ kể chuyện quá khứ mà còn phải đồng hành cùng những vấn đề của xã hội đương đại, từ gia đình, đô thị, người trẻ đến khát vọng phát triển đất nước.

Thứ ba, cần xây dựng cơ chế đặt hàng minh bạch và có kinh phí để các nhà hát mạnh dạn dàn dựng tác phẩm mới. Một kịch bản chỉ thực sự sống khi được biểu diễn nhiều lần trước công chúng.

Cuối cùng, phải mở rộng khán giả. Muốn vậy, cải lương cần tận dụng truyền thông, nền tảng số, trường học và các chương trình biểu diễn cộng đồng để đưa nghệ thuật đến gần công chúng hơn, nhất là giới trẻ.

Tôi luôn tin rằng cải lương chưa bao giờ hết sức sống. Điều quan trọng là chúng ta có đủ quyết tâm đổi mới cách làm, trong khi vẫn giữ được bản sắc nghệ thuật truyền thống. Khi có tác phẩm hay, nghệ sĩ giỏi và khán giả được kết nối, cải lương sẽ tiếp tục khẳng định vị trí của mình trong đời sống văn hóa hôm nay.

Xin cảm ơn ông!

ĐĂNG HUỲNH (thực hiện)