Câu đố xưa của người bình dân Nam Bộ
Trong ký ức của tôi vẫn vẹn nguyên chuyện năm nào các ông bà ở Cần Thơ cũng cùng nhau về thăm quê tôi ở Mỹ Luông, An Giang (nay thuộc xã Long Điền, An Giang - PV). Đó là cụ ông Tám Kiểm, hai cụ bà Sáu Ý và Mười Ty ở rạch Mái Dầm, Cần Thơ. Các cụ thường thong thả đi chơi sau vụ thu hoạch cam quýt. Các cụ về tới, chúng tôi đứa nào cũng rối rít mừng và xúm xít đòi ông bà ra câu đố.
Khung cảnh sông nước đi vào các câu đố thật tự nhiên. Ảnh: DUY KHÔI
Thế là các cụ đưa ra hàng loạt câu đố. Nội dung câu đố nào cũng ý nghĩa, thông minh, dí dỏm và trong số đó có những câu ghi lại dấu ấn của ngày trước: tuy chân chất nhưng không kém phần văn học - nét văn học dân gian Nam Bộ rất đáng yêu. Chẳng hạn như câu đố về con người và bóng của người ấy qua câu “Nắng ba tháng chàng còn thấy thiếp / Mưa một giờ thiếp phải xa chàng / Từ đây chàng thiếp đôi đàng / Trời còn ứa lệ chứa chan thay là”.
Câu đố nào các cụ cũng có mớm gợi ý vật và người, nhưng bọn nhỏ chúng tôi không đứa nào chịu tìm lời giải đáp mà lẹ miệng “chịu thua” để sớm nghe các cụ cho lời giải, để rồi cùng nhau ngẫm nghĩ những hình ảnh ẩn dụ, sự thông minh ẩn giấu trong từng câu đố. Vậy nên đến đến tận bây giờ tôi vẫn nhớ những câu đố mô tả cảnh vật làng quê cùng cây cối như: “Xương sườn xương sống nuốt trộng người ta / Nuốt vô nhả ra người ta còn sống” (cái nhà); “Thiếp nói thiếp hãy còn son / Thiếp ở một mình sao lại có con” (bụi chuối); “Một vũng nước trong / Ba con cá lòng tong lội không tới” (nước dừa trong trái dừa trên cây dừa); “Cây xiên xiên cái lá xéo xéo / Đội cái nón méo đứng giữa đồng” (cây môn nước); “Đầu rồng đuôi phụng le the / Mùa đông ấp trứng mùa hè nở con” (buồng cau trên cây cau); “Mình vàng mặc áo cổ vàng / Một trăm con mắt ngó ngang ngoài đồng” (trái khóm); “Ông già ổng chết đã lâu / Con mắt trao tráo hàm râu ổng còn” (gốc tre)…
Đặc biệt là những câu đố về dụng cụ lao động, về thiên nhiên gắn liền với nông vụ còn ẩn chứa những kiến thức nông nghiệp truyền đời như: “Bùng binh bút bịt bùng binh bầu / Cái răng ở dưới cái đầu ở trên” (cái nơm bắt cá); “...Mở miệng ra thì nổi sóng thần / Có bốn sợi râu hai người nắm giữ” (hai người tát đìa bằng gàu sòng); “Đức Thượng đế có một đứa con / Tuổi mười lăm mặt trắng lại tròn / Ba mươi tuổi không chồng mà chết” (mặt trăng); “Tròn tròn như lá tía tô / Đi biển đi hồ nó cũng đi theo” (mặt trăng trong những đêm trăng sáng)... Hoặc những câu đố về gia súc gia cầm gắn liền cuộc sống nhà nông “Mẹ đi trước đánh bồng đánh bạc / Con đi sau vừa khóc vừa la” (heo nái và bầy con); “Tròn tròn như cái lục lạc trong nạc ngoài xương / Thọ khí âm dương trong xương ngoài nạc” (cái trứng)...
Cảnh sinh hoạt đời thường là chất liệu cho câu đố dân gian. Ảnh: DUY KHÔI
Những câu đố dí dỏm khi xưa, tới mấy mươi năm sau tôi vẫn cảm thấy thú vị vì gắn liền mỗi người như: “Một cây năm nhánh năm cành / Xuống nước thì héo lên bờ thì tươi” (bàn tay); “Bốn bên thành lũy đắp cao / Giặc mọi đánh vào thiếp ở trong cung” (người nằm trong mùng); “Hai ông tướng với tám thằng quân / Đi lên rừng bắt con bốn cẳng” (hai bàn tay bắt chí trên đầu người khác); “Thuyền rồng hai chiếc thuyền rồng / Một chiếc thì chở năm nàng / Hai chiếc mười nàng xinh thiệt là xinh” (hai bàn chân mang giày)… Và tất nhiên không thể thiếu câu đố về các loại bánh như: “Bánh gì ăn ít mà nhiều” (bánh đa); “Bánh gì ăn mãi vẫn kêu chưa vừa” (bánh ít)…
Tất nhiên, trong kho tàng câu đố dân gian Nam Bộ không thể thiếu những câu đố “mẹo”, với lời giải hết sức bất ngờ, phần lớn dựa trên cách “nói lái” bình dân. Chẳng hạn như câu: “Vừa đi vừa lủi vừa mổ” (lỗ mũi); “Ông cố bên Tàu ông cố ai” (cái ô); “Cây xanh xanh, lá xanh xanh / Cái bông trên cành, cái trái cận mây (cây mận); “Chợ trong không bán, bán tránh chợ ngoài (bánh tráng); “Mai thôi chút nữa thì lầm / Cau dày không bẻ, bẻ nhằm cau ranh (canh rau); “Cầm quần cầm áo cầm khăn / Cầm luôn dây nịt mượn em chuộc dùm (trái chùm duột/ruột); “Cong cong như ngọn cần câu, Như bông gà tía hồng hồng máu lia” (mía lau)…
Nhớ lại những kỷ niệm vui thời xa xưa, nay trong bài viết nhỏ này xin có đôi dòng kể lại phục vụ bạn đọc. Tất nhiên, kho tàng câu đố dân gian ở nước ta vô cùng phong phú, đồ sộ đang chờ bạn đọc cùng khám phá.
Nguyễn Hữu Hiệp
