Dinh dưỡng hợp lý - Nền tảng sức khỏe người cao tuổi 

Tuổi càng cao, cơ thể càng có nhiều thay đổi về chuyển hóa, khả năng ăn uống, tiêu hóa và hấp thu dưỡng chất. Vì vậy, một chế độ dinh dưỡng hợp lý không chỉ giúp người cao tuổi duy trì thể trạng mà còn góp phần phòng suy dinh dưỡng, mất cơ, loãng xương và nhiều bệnh mạn tính.

Nhân viên Trung tâm Kiểm soát bệnh tật TP Cần Thơ tư vấn dinh dưỡng, luyện tập cho người dân. 

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) lưu ý, suy dinh dưỡng ở người cao tuổi có thể liên quan đến nhiều yếu tố, trong đó có bệnh tật, sức khỏe răng miệng, khả năng vận động, điều kiện kinh tế và yếu tố xã hội. Chăm sóc dinh dưỡng cần được xem là một phần quan trọng trong chăm sóc sức khỏe người cao tuổi.

Theo WHO, chế độ ăn lành mạnh cần bảo đảm 4 nguyên tắc: đầy đủ, cân đối, điều độ và đa dạng. Ở người cao tuổi, nhu cầu năng lượng thường giảm do hoạt động thể lực và chuyển hóa thay đổi. Tuy nhiên, điều này không đồng nghĩa với việc cắt giảm quá mức lượng thức ăn. Nếu ăn ít và không bảo đảm chất lượng, người cao tuổi có thể thiếu protein, vitamin và khoáng chất, dẫn đến sụt cân, suy dinh dưỡng và giảm khối cơ. 

Trong đó, cần lưu ý quá trình lão hóa có thể đi kèm sự giảm khối lượng cơ. Cơ bắp suy giảm khiến người cao tuổi dễ yếu, giảm khả năng vận động và tăng nguy cơ té ngã. Protein là thành phần quan trọng để duy trì và phục hồi cơ vì vậy nên đưa các thực phẩm giàu protein vào các bữa ăn của người cao tuổi, như: cá, thịt nạc, trứng, sữa và sản phẩm từ sữa, đậu phụ, các loại đậu và hạt. 

Viện Dinh dưỡng Quốc gia cũng khuyến nghị người cao tuổi chú ý nguồn protein từ cả thực phẩm động vật và thực vật; ưu tiên cá, đậu đỗ, đậu phụ và hạn chế các thực phẩm chứa nhiều cholesterol như nội tạng động vật; không nên tự ý tăng protein quá mức, đặc biệt ở người mắc bệnh thận hoặc các bệnh lý cần kiểm soát khẩu phần.

Bên cạnh đó, chất xơ đặc biệt có ý nghĩa đối với người cao tuổi vì tình trạng ít vận động, uống ít nước và chế độ ăn thiếu rau quả có thể làm tăng nguy cơ táo bón. Rau xanh, củ, quả và các loại đậu cung cấp nhiều vitamin, khoáng chất và chất xơ. WHO khuyến nghị, người trên 10 tuổi nên hướng tới ít nhất 400g rau và trái cây mỗi ngày, đồng thời cung cấp tối thiểu 25g chất xơ tự nhiên mỗi ngày. Người cao tuổi có thể lựa chọn nhiều loại rau theo mùa, kết hợp trái cây chín trong các bữa phụ.

Giảm mật độ xương cũng là vấn đề thường gặp ở người cao tuổi. Vì vậy, chế độ ăn cần chú ý các nguồn thực phẩm cung cấp canxi và vitamin D. Sữa, sữa chua, cá nhỏ có thể ăn cả xương, đậu phụ và một số loại rau xanh là những thực phẩm có thể góp phần bổ sung canxi. Vitamin D cũng có vai trò quan trọng đối với sức khỏe xương và cơ. Tuy nhiên, việc sử dụng viên bổ sung canxi, vitamin D hoặc các sản phẩm bổ sung dinh dưỡng không nên thực hiện tùy tiện. Đối với người có bệnh lý nền hoặc đang sử dụng nhiều loại thuốc, cần được nhân viên y tế đánh giá trước khi bổ sung.

Một số người cao tuổi ăn nhanh no hoặc mỗi bữa không thể ăn được nhiều. Khi đó, có thể chia khẩu phần thành nhiều bữa nhỏ thay vì cố gắng ăn một lượng lớn trong một lần. Các món ăn nên mềm, dễ nhai, dễ tiêu, nhưng vẫn bảo đảm đủ dưỡng chất. Có thể bổ sung các bữa phụ bằng sữa, sữa chua, trái cây hoặc những thực phẩm phù hợp với tình trạng sức khỏe.

Ăn đủ - ăn đa dạng - ưu tiên thực phẩm tươi - đủ protein và chất xơ - hạn chế muối, đường, chất béo không có lợi - uống đủ nước và duy trì vận động phù hợp là những nguyên tắc quan trọng giúp người cao tuổi duy trì sức khỏe, hạn chế suy dinh dưỡng và nâng cao chất lượng cuộc sống.

Theo Viện Dinh dưỡng quốc gia, một số khuyến nghị cụ thể từ tháp dinh dưỡng dành cho người cao tuổi: ngũ cốc, khoai củ và sản phẩm chế biến: 8-10 đơn vị ăn/ngày (một đơn vị tương đương ½ chén cơm trắng, ½ củ khoai tây luộc, 1 bắp ngô hoặc ½ cái bánh mì). Thịt, thủy sản, trứng và hạt giàu đạm: 3-4 đơn vị ăn/ngày. Mỗi đơn vị chứa 7g protein, tương đương 1 quả trứng gà luộc, 2 thìa thịt băm, 2 miếng đậu phụ, 30g đậu xanh. Rau lá, rau củ: 3-4 đơn vị ăn/ngày, mỗi đơn vị khoảng 80g. Trái cây, quả chín: 2-3 đơn vị ăn/ngày, tương đương 1 quả chuối, 1 miếng đu đủ, 1 quả táo, 2 miếng xoài, 1 múi bưởi. Sữa và chế phẩm sữa: 3-4 đơn vị ăn/ngày, tương đương 100ml sữa, 100g sữa chua hoặc 15g phô mai.

Nhóm cần ăn hạn chế, bao gồm: muối: dưới 5g/ngày (khoảng 1 thìa cà phê), bao gồm cả muối, nước mắm, bột canh... Đường/đồ ngọt: dưới 25g/ngày (khoảng 5 thìa cà phê), bao gồm đường tinh luyện, mật ong, nước ngọt, bánh kẹo… Dầu mỡ, hạt có dầu: 15g-20g/ngày (~3-4 thìa cà phê dầu/mỡ), nên dùng xen kẽ dầu thực vật và mỡ động vật.

Không chỉ ăn đủ, mà còn cần vận động và uống đủ nước. Người cao tuổi cần đảm bảo cung cấp đủ nước mỗi ngày, khoảng 1,6-2 lít, không chỉ từ nước lọc mà còn từ canh, nước rau hay nước ép không đường. Bên cạnh đó, nên duy trì vận động nhẹ nhàng hằng ngày, như: đi bộ, tập dưỡng sinh hoặc yoga, để hỗ trợ tiêu hóa, duy trì khối cơ và phòng ngừa nhiều bệnh lý mạn tính thường gặp ở tuổi già.

Bên cạnh đó, gia đình cần quan tâm đến tình trạng răng miệng và khả năng nhai, nuốt. WHO nhấn mạnh sức khỏe răng miệng có liên quan mật thiết đến khả năng duy trì tình trạng dinh dưỡng ở người cao tuổi.

Bài, ảnh: H.HOA