Đồng Nai kỷ niệm 60 năm cuộc phá khám Tân Hiệp
Đến dự có các đồng chí: Nguyễn Minh Triết, nguyên Chủ tịch nước; Trương Mỹ Hoa, nguyên Phó chủ tịch nước; cùng các đồng chí lãnh đạo, nguyên lãnh đạo tỉnh Đồng Nai qua các thời kỳ; các Mẹ Việt Nam Anh hùng; Anh hùng lực lượng vũ trang và gần 600 đại biểu, trong đó có 334 cựu tù chính trị từng bị giam cầm tại Nhà lao Tân Hiệp hiện đang sinh sống tại 19 tỉnh, thành phố trong cả nước (từ Quảng Trị trở vào).
Cách đây 60 năm, dưới chế độ Mỹ-Ngụy, Nhà lao Tân Hiệp được gọi là “Trung tâm huấn chính Biên Hòa”. Nhà lao Tân Hiệp có 7 trại giam gọi tên chữ cái A, B, C, D, E, G và trại giam phụ nữ. Mỗi trại giam có diện tích gần 200m2 nhưng giam giữ từ 300 đến 400 người, có lúc lên đến hàng nghìn người. Sau Hiệp định Genève, thực hiện chủ trương “tố cộng, diệt cộng”, Mỹ-Ngụy đã bắt hàng nghìn cán bộ, đảng viên và đồng bào yêu nước từ khắp các tỉnh về đây giam giữ.
Đến trước ngày 2/12/1956, số lượng tù nhân bị giam giữ ở đây là 1.872 người, trong đó có 79 tù nhân nữ. Phần lớn số tù nhân này là các nhân sĩ, trí thức yêu nước nổi tiếng như: Kỹ sư Lê Văn Thả, nhà báo Dương Tử Giang, nhà văn Lý Văn Sâm, Nguyễn Văn Mại, Trần Ngọc Sơn…Nhằm đánh gục ý chí kiên cường, bất khuất của các chiến sĩ cách mạng, Mỹ ngụy đã sử dụng hình thức tra tấn vô cùng dã man, tàn bạo mà chúng gọi là “đi tàu bay”, “tra điện”, “tra nước”, “tàu ngầm”... Chúng dùng lựu đạn cay, vôi bột, bom lân tinh ném vào tù nhân khiến mọi người bị phỏng toàn thân, ngất xỉu, sau đó dùng thuốc xịt muỗi DDT bơm vào rồi lôi phạm nhân ra ngoài phơi nắng. Ngoài ra, chúng còn dùng cả thủ đoạn dụ dỗ, mua chuộc, mở các lớp tố cộng hòng làm lung lay ý chí, kêu gọi những người theo cách mạng ly khai, phản bội lý tưởng, đi theo con đường phản dân, hại nước.
Số tù nhân ở Nhà lao Tân Hiệp ngày một tăng theo chính sách đàn áp, khủng bố, chống phá cách mạng của chính quyền Ngô Đình Diệm, nhất là từ khi địch mở chiến dịch Trương Tấn Bửu (tháng 5/1956), đánh phá khốc liệt phong trào cách mạng ở các tỉnh miền Đông Nam bộ, số tù nhân bị giam ở Nhà lao Tân Hiệp đã tăng vọt. Từ vài trăm người trong năm 1955, đến giữa năm 1956 đã có hơn 2 nghìn người bị giam tại Nhà lao Tân Hiệp.
Cuộc nổi dậy phá khám Tân Hiệp diễn ra trong vòng 40 phút. Đến 18 giờ 30 phút, số tù nhân còn lại bị địch gom vào các trại và cho lính canh giữ nghiêm ngặt. Tuy chưa giải thoát được hết các tù chính trị tại nhà lao nhưng cuộc nổi dậy phá khám đã giải thoát được số đông cán bộ, đảng viên trở về với cơ sở cách mạng, thu được của địch 41 súng các loại. Sau cuộc nổi dậy của tù chính trị ngày 2/12/1956 giải thoát gần 500 tù chính trị, địch càng tăng cường củng cố các trại giam, tổ chức hệ thống bố phòng chặt hơn. Đồng thời ban hành luật phát xít, đặt “cộng sản ra ngoài vòng pháp luật”, lê máy chém đi khắp nơi, bắt bớ chém giết tràn lan đồng bào ta. Vì thế, số tù nhân ở Nhà lao Tân Hiệp đã tăng theo hàng tháng, khoảng 200 đến 300 người/tháng, nâng số tù bị giam ở đây vào năm 1960 là 3 nghìn người. Từ năm 1961, mức độ chiến tranh ngày càng ác liệt, theo đó số tù nhân bị chúng bắt giam ngày càng đông. Đến năm 1968, số tù nhân bị giam ở Nhà lao Tân Hiệp đã là 8 nghìn người. Đến năm 1973, có lúc Nhà lao Tân Hiệp đã thu nhận 10 nghìn người bị giam cầm. Từ năm 1954-1975, tại Nhà lao Tân Hiệp, Mỹ - ngụy đã giam giữ hơn 5 vạn lượt tù nhân, đại bộ phận là cán bộ, đảng viên và đồng bào yêu nước các tỉnh Nam bộ.
Sau hơn nửa thế kỷ, Nhà lao Tân Hiệp với sự kiện phá khám có quy mô lớn nhất trong lịch sử cách mạng dân tộc không chỉ là nơi tố cáo tội ác tày trời của bọn thực dân xâm lược mà còn là niềm tự hào của nhân dân miền Đông gian lao mà anh dũng; như một minh chứng lịch sử nhằm tôn vinh ý chí chiến đấu, kiên cường của những chiến sĩ cách mạng. Với tay không tấc sắt, các tù nhân chính trị đã lập kế hoạch phản công từ trong lòng địch, nổi dậy phá tan xiềng xích tìm về với cách mạng, về với tự do.
Với những chiến công oanh liệt, hào hùng và vẻ vang ấy, Nhà lao Tân Hiệp đã được Bộ Văn hóa - thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) ra Quyết định xếp hạng là di tích lịch sử cấp quốc gia vào năm 1994. Từ đó đến nay, di tích này được trùng tu, tôn tạo 3 lần vào các năm 1998, 2014, và gần đây nhất là vào năm 2015. Sau hơn hai năm thực hiện với nhiều giai đoạn khác nhau, dự án trùng tu, tôn tạo di tích Nhà lao Tân Hiệp đã hoàn thành với tổng kinh phí hơn 24 tỷ đồng, trong đó nguồn xã hội hóa gần 3,5 tỷ đồng, còn lại từ nguồn tiền ngân sách. Trong đó, những hạng mục được xây dựng mới, gồm: miếu thờ liệt sĩ với diện tích 20m2, bên trong có hương án cùng bia đá khắc tên 22 liệt sĩ hy sinh; đài tưởng niệm cuộc nổi dậy phá khám Tân Hiệp Biên Hòa 2/12/1956; nhà trưng bày 2 tầng với diện tích 430 m2 dùng làm nơi trưng bày hình ảnh của cựu tù chính trị, phương thức tra tấn của giặc đối với chiến sĩ cách mạng; nhà họp mặt truyền thống của các cựu tù chính trị với diện tích 240m2.../…
