Đừng chờ "giải cứu"
Câu chuyện hơn 4.000 tấn lươn quá lứa đang tồn đọng tại TP Cần Thơ, tập trung ở Vị Thủy, Long Phú 1 hay Vĩnh Thuận Đông, không đơn thuần là một cuộc khủng hoảng thừa cục bộ mà là hồi chuông “báo động đỏ” cho tư duy sản xuất phong trào tác động đến sự bền vững của nông nghiệp vùng ĐBSCL.
Thu mua lươn thịt tại một vựa thu mua lươn trên địa bàn TP Cần Thơ.
Nhìn lại những năm 2019 đến 2021, khi giá lươn thịt đạt đỉnh từ 200.000-220.000 đồng/kg, người dân ồ ạt đầu tư vào mô hình nuôi lươn không bùn với niềm tin về một mức lợi nhuận hấp dẫn. Chính sự phát triển tự phát, thiếu quy hoạch này đã dẫn đến tình trạng cung vượt quá cầu, đẩy giá bán hiện nay rơi xuống mức thê thảm, chỉ còn 37.000-40.000 đồng/kg. Với mức giá này, người nuôi lươn không chỉ mất trắng công sức mà còn thâm hụt nặng nề vào vốn liếng khi giá vốn sản xuất trung bình nằm ở mức 40.000 đến 45.000 đồng/kg.
Thực trạng "ngồi trên lửa" của bà con nông dân phản ánh một lỗ hổng chí mạng: sản xuất chạy theo sản lượng mà không tính toán đến rủi ro do sự biến động của thị trường. Người dân sẵn sàng mở rộng diện tích bất chấp những cảnh báo về rủi ro đầu ra và nguy cơ suy giảm tài nguyên nước ngầm do việc khoan giếng lấy nước nuôi lươn tràn lan. Trong khi đó, việc chuẩn hóa quy trình sản xuất theo các tiêu chuẩn thực hành nông nghiệp tốt để đáp ứng yêu cầu xuất khẩu vẫn chưa được quan tâm đúng mức. Khi không có hợp đồng bao tiêu sản phẩm từ doanh nghiệp, mọi nỗ lực gia tăng sản lượng chỉ khiến tình trạng thừa hàng, dội chợ thêm trầm trọng, biến những bể lươn đầy ắp trở thành gánh nặng nợ nần thay vì là nguồn thu nhập.
Bức tranh u ám này không chỉ dừng lại ở con lươn. Sự bế tắc của kinh tế nông nghiệp còn hiện hữu qua câu chuyện của hơn chục hộ dân tại ấp Lao Vên, xã Liêu Tú, TP Cần Thơ, khi hơn 600 tấn cá chạch quế đến lứa nhưng vẫn đang chật vật tìm đầu ra. Việc cá quá lứa không thể xuất bán đẩy người nuôi vào nguy cơ thua lỗ nặng nề, tương tự như tình cảnh lươn quá lứa làm tăng thêm chi phí thức ăn, điện, nước trong khi chất lượng thịt lại giảm dần. Điều này cho thấy một kịch bản chung đang lặp lại trên nhiều đối tượng nuôi trồng tại ĐBSCL: nông dân vẫn giữ tư duy sản xuất theo cảm tính: Thấy giá cao là xuống giống, thấy lợi nhuận trước mắt là phá vỡ quy hoạch vùng nuôi.
Sự thiếu liên kết giữa người sản xuất và đơn vị tiêu thụ đã khiến nông sản vùng đồng bằng trở nên thiếu bền vững trước những biến động dù là nhỏ nhất. Khi sản xuất không gắn kết với khâu chế biến và bảo quản, nông sản chỉ có thể quẩn quanh ở thị trường nội địa với sức mua hạn hẹp, dễ dàng bị ép giá khi bước vào cao điểm thu hoạch. Để giải quyết tận gốc bài toán này, đã đến lúc cần một cuộc đại cải tổ về tư duy kinh tế nông nghiệp. Khuyến nghị cấp thiết hàng đầu là các cấp chính quyền và cơ quan chức năng phải thực thi nghiêm túc công tác quy hoạch, quản lý vùng nuôi và kiểm soát sản lượng một cách khoa học, dựa trên dự báo sát sao về nhu cầu thị trường thay vì chỉ dừng lại ở các báo cáo thống kê.
Bên cạnh đó, việc xây dựng chuỗi liên kết bền vững giữa hộ nuôi, hợp tác xã và doanh nghiệp chế biến phải trở thành yêu cầu bắt buộc. Nông dân cần được hỗ trợ để tiếp cận các tiêu chuẩn quốc tế, từ đó mở rộng cánh cửa xuất khẩu sang nhiều thị trường tiềm năng, mang lại giá trị gia tăng cao hơn cho nông sản. Đặc biệt, cần có sự chủ động trong việc đầu tư vào hạ tầng bảo quản, chế biến sâu để thoát khỏi áp lực tiêu thụ hàng tươi sống, giúp nông sản không còn rơi vào điệp khúc "được mùa, rớt giá" đầy xót xa. Chỉ khi sự chủ động trong sản xuất được thiết lập trên nền tảng liên kết chặt chẽ và chuẩn hóa chất lượng, chúng ta mới có thể giúp người nông dân thực sự làm chủ vận mệnh sinh kế của mình.
KHÁNH TRUNG
