Eo biển Hormuz thử thách khả năng cân bằng của Oman
Trong khi Mỹ và Iran vẫn đang đàm phán một thỏa thuận hòa bình lâu dài, tương lai của eo biển Hormuz vẫn là một vấn đề bất đồng then chốt. Oman, quốc gia nổi tiếng với quan điểm trung lập, hiện đang chịu sức ép từ cả hai phía.
Một tàu thương mại ở ngoài khơi bán đảo Musandam, Oman. Ảnh: Reuters
Cách Oman quản lý eo biển Hormuz trước chiến tranh
Eo biển Hormuz, nối Vịnh Ba Tư với biển Arab, dài khoảng 161km và rộng chỉ 39km tại điểm hẹp nhất. Phần lớn Hormuz nằm trong lãnh hải của Iran và Oman, trong đó Musandam (vùng lãnh thổ tách biệt khỏi phần còn lại của Oman) tiếp giáp đoạn phía Nam của eo biển trung chuyển 20% nguồn cung dầu toàn cầu này.
Trước khi chiến tranh giữa Mỹ và Iran bùng phát hồi tháng 2, cả Tehran và Muscat đều không cản trở tàu thuyền qua lại eo biển Hormuz hoặc thu phí quá cảnh, phù hợp với Công ước Liên Hiệp Quốc về Luật Biển (UNCLOS).
Năm 1968, Iran và Oman từng đề xuất một hệ thống phân luồng giao thông hàng hải và sau đó được Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) trực thuộc Liên Hiệp Quốc thông qua. Hệ thống này quy định hai làn hàng hải ở giữa eo biển, trong đó một làn dành cho tàu đi vào và một làn cho tàu đi ra, nhằm tránh va chạm giữa các phương tiện.
Nỗ lực định hình tương lai eo biển
Cuộc chiến Iran đã dẫn đến sự hình thành 2 tuyến hàng hải mới qua eo biển Hormuz: một tuyến bám sát bờ biển Iran và do nước này kiểm soát, trong khi tuyến còn lại đi gần bờ biển Oman hơn, với sự hỗ trợ điều phối của Mỹ. Trong quá trình siết kiểm soát hoạt động qua lại trên Hormuz, Iran đã nhiều lần tấn công tàu thuyền trong và xung quanh eo biển, thậm chí cả những tàu đi theo tuyến gần Oman thời gian gần đây.
Lập trường của Iran là eo biển Hormuz không thể trở lại trạng thái như trước chiến tranh. Vào tháng 5, Tehran thành lập Cơ quan Quản lý Eo biển Vịnh Ba Tư (PGSA) và tuyên bố rằng các tàu muốn đi qua eo biển phải được cơ quan này cấp phép, đồng thời sử dụng hành lang hàng hải phía Bắc do Iran chỉ định.
Iran muốn thiết lập một cơ chế cùng quản lý eo biển Hormuz với Oman và khi cần thiết, thì thu phí đối với tàu thuyền. Trong khi đó, thông điệp từ Oman không thống nhất dù nước này khăng khăng sẽ tuân thủ luật hàng hải quốc tế. Theo UNCLOS, tàu thuyền không thể bị thu phí chỉ vì đi qua lãnh hải, nhưng có thể phải đóng phí “các dịch vụ cụ thể được cung cấp”.
Theo một tuyên bố chung do Iran và Oman công bố ngày 23-6, hai nước sẽ tìm cách đạt thỏa thuận về cơ chế quản lý hoạt động hàng hải qua eo biển Hormuz trong tương lai, bao gồm cả chi phí liên quan đến các dịch vụ này. Nhưng hai ngày sau, Oman lại cùng Mỹ và các nước thuộc Hội đồng Hợp tác vùng Vịnh (GCC) ký một tuyên bố mà Washington mô tả là “bác bỏ mọi loại phí hoặc nỗ lực kiểm soát eo biển Hormuz”.
Hiện nay, Mỹ vẫn kiên quyết phản đối bất kỳ hình thức kiểm soát nào của Iran hoặc Oman đối với eo biển này. Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent cảnh báo rằng Washington sẽ trừng phạt bất kỳ bên nào tạo điều kiện cho việc thu phí qua eo biển chiến lược.
Tờ Bloomberg dẫn các nguồn thạo tin cho biết trong các cuộc trao đổi riêng, giới chức Oman đã nói với các đối tác châu Âu rằng các tàu quá cảnh có thể sẽ phải trả một số khoản phí, liên quan đến hoạt động rà phá thủy lôi hoặc hỗ trợ dẫn đường. Tuy nhiên, vẫn chưa rõ đây là các khoản phí tự nguyện hay bắt buộc.
Theo một nguồn tin, Oman đang nghiên cứu eo biển Malacca ở châu Á như một mô hình tham khảo - động thái cho thấy quốc gia Arab này đang cố gắng tìm giải pháp có thể dung hòa lợi ích của Iran và phần còn lại của thế giới.
Indonesia, Malaysia và Singapore cùng quản lý eo biển Malacca một cách tương đối linh hoạt. Ba nước Đông Nam Á này nhận các khoản đóng góp tài chính tự nguyện thông qua một quỹ để duy trì các thiết bị hỗ trợ hàng hải như phao, đèn báo hiệu và hải đăng. Vào năm 2017, Singapore cho biết đã huy động 22 triệu USD trong vòng 10 năm.
HẠNH NGUYÊN
