Gìn giữ mạch nguồn dân tộc Bài 3: “Hạ tầng mềm” của ngoại giao văn hóa 

Từ một ngôn ngữ được gìn giữ trong mỗi gia đình người Việt ở nước ngoài, tiếng Việt đang ngày càng hiện diện trong đời sống giáo dục, văn hóa và học thuật tại nhiều quốc gia. Khi những người không có gốc Việt bắt đầu học, sử dụng và nghiên cứu tiếng Việt, ngôn ngữ mở ra cánh cửa tìm hiểu lịch sử, văn hóa và con người Việt Nam. Từ đó, tiếng Việt từng bước trở thành một nhịp cầu giao lưu nhân dân, góp phần đưa hình ảnh Việt Nam đến gần hơn với bạn bè quốc tế.

Học tiếng để hiểu, để yêu

Trong một hội trường tại Nhật Bản, những tràng pháo tay vang lên khi các sinh viên sở tại trình diễn vở kịch “Tấm Cám” hoàn toàn bằng tiếng Việt. Có người đọc “Nguyệt Cầm”, trong khi những sinh viên khác tìm hiểu mối quan hệ giữa ca từ và giai điệu trong âm nhạc Việt Nam. Những hình ảnh đó xuất hiện tại “Ngày Văn hóa Việt Nam tại Nhật Bản”, do Trung tâm Việt Nam học tại Nhật Bản phối hợp với Bộ môn Tiếng Việt, Đại học Osaka và Trường Việt ngữ Cây Tre tổ chức. Điều đáng chú ý không chỉ là các sinh viên có thể sử dụng tiếng Việt, mà qua ngôn ngữ ấy, họ bước vào không gian rộng hơn của văn hóa Việt Nam - từ văn học, nghệ thuật đến những câu chuyện về con người và đất nước.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và Phu nhân trao tặng tượng trưng "Tủ sách tiếng Việt" cho Hội người Việt Nam toàn Thái Lan (5-2026). 

Kỳ thi năng lực tiếng Việt được tổ chức định kỳ tại Đại học Osaka từ năm 2020, thu hút thí sinh từ 8 đến 70 tuổi. Có người học vì công việc, có người có cha mẹ là người Việt, cũng có người bắt đầu vì từng đến Việt Nam và yêu mến đất nước, con người nơi đây.

Kagawa Naho (18 tuổi) học tiếng Việt để trò chuyện với mẹ và ông bà ngoại; ông Yanagichi Taiyo (70 tuổi) học để hòa nhập hơn trong những lần đến Việt Nam. Những động lực khác nhau cùng cho thấy tiếng Việt đang tạo ra những điểm tiếp xúc ngày càng đa dạng giữa Việt Nam với bạn bè quốc tế.

Một bước phát triển quan trọng là tiếng Việt không chỉ được duy trì trong cộng đồng người Việt mà còn hiện diện trong hệ thống giáo dục và các không gian học thuật ở nước ngoài.

Tại vùng lãnh thổ Đài Loan (Trung Quốc), từ năm 2019, tiếng Việt được giảng dạy ở cấp tiểu học như ngôn ngữ mẹ đẻ và ở cấp trung học như ngoại ngữ thứ hai. Tại Mỹ, bang Oregon là một trong những địa phương tiên phong đưa tiếng Việt vào trường công lập. Khi một ngôn ngữ hiện diện trong giáo dục chính quy, tiếng Việt không còn chỉ là công cụ để con em kiều bào giao tiếp với gia đình mà trở thành đối tượng học tập, nghiên cứu và giao lưu trong xã hội sở tại.

Giáo sư Kiều Linh Caroline Valverde là một trường hợp tiêu biểu. Lớn lên tại Mỹ với vốn tiếng mẹ đẻ hạn chế, bà trở lại Việt Nam năm 1993 để trau dồi tiếng Việt. Sau hơn 20 năm giảng dạy tại Đại học UC Davis, bà thúc đẩy việc đưa tiếng Việt vào chương trình đào tạo chính quy và sáng lập “Sáng kiến Nghiên cứu Việt Nam mới”, hướng tới giới thiệu một Việt Nam hiện đại, năng động và giàu bản sắc.

Giáo sư Kiều Linh đánh giá ngày càng nhiều người Mỹ, không chỉ người gốc Việt, quan tâm đến tiếng Việt cùng với sự phát triển của Việt Nam và các giá trị văn hóa của đất nước. Dạy tiếng Việt vì thế cũng là mở ra một cách tiếp cận trực tiếp hơn với Việt Nam.

Những “sứ giả” của ngôn ngữ và văn hóa

Tại châu Âu, tiếng Việt cũng đang tạo dựng những không gian kết nối. Ở Brussels (Bỉ), từ một “Tủ sách tiếng Việt” tại nhà hàng Hanoi Station, các tác phẩm văn học Việt Nam được đưa tới thư viện Muntpunt, tạo cơ hội để độc giả đa quốc gia tiếp cận văn học và văn hóa Việt Nam. Tại Ý, giảng viên Lê Thị Bích Hường (Đại học Ca’Foscari và Đại học Turin) kiên trì đưa tiếng Việt đến với sinh viên quốc tế.

Tại Paris (Pháp), Tiến sĩ Hoàng Thị Hồng Hà - “Sứ giả tiếng Việt ở nước ngoài năm 2025” - không chỉ giảng dạy tiếng Việt mà còn tổ chức các hoạt động văn hóa như trình diễn hát Then, xuất bản sách song ngữ, mở rộng không gian của tiếng Việt từ lớp học sang đời sống văn hóa.

Những trường hợp này cho thấy vai trò của người dạy tiếng Việt đang thay đổi. Họ không chỉ truyền đạt kiến thức ngôn ngữ mà còn giúp người học tiếp cận văn học, nghệ thuật, lịch sử và những giá trị văn hóa phía sau ngôn ngữ.

Ở Lào, giáo viên bản địa tại Trường Song ngữ Lào - Việt Nam Nguyễn Du tham gia các cuộc thi bằng tiếng Việt về lịch sử, địa lý, văn hóa và quan hệ hai nước. Tại Savannakhet, phụ huynh người Lào chủ động học phát âm để hỗ trợ con em. Tại chùa Phật Tích ở Viêng Chăn, lớp tiếng Việt miễn phí cùng tủ sách khoảng 500 cuốn trở thành điểm gặp gỡ để người học bản địa tìm hiểu thêm về Việt Nam.

Kết nối con người

Một ví dụ cho thấy chiều sâu của sự lan tỏa là dự án “Francisco de Pina và hành trình chữ Quốc ngữ” tại thành phố Guarda, Bồ Đào Nha. Dự án không chỉ gợi lại một dấu mốc trong lịch sử hình thành chữ Quốc ngữ mà còn mở ra câu chuyện giao thoa văn hóa Đông - Tây qua hành trình của chữ viết Việt Nam.

Ở Nhật Bản, Giáo sư Shimizu Masaaki và các đồng nghiệp tại Đại học Osaka nhiều năm thúc đẩy việc dạy và học tiếng Việt, coi ngôn ngữ là nguồn lực xã hội góp phần tăng cường hiểu biết giữa nhân dân hai nước. Tại Thái Lan, Trung tâm Việt Nam học thuộc Đại học Hoàng gia Udon Thani xây dựng kho học liệu song ngữ phục vụ nghiên cứu.

Những nỗ lực ấy có điểm chung: đưa tiếng Việt ra khỏi phạm vi một môn học để trở thành phương tiện kết nối con người. Một người Nhật học tiếng Việt có thể bắt đầu từ nhu cầu trò chuyện với gia đình; một sinh viên Mỹ từ nhu cầu học thuật; một người Pháp đọc Nguyễn Du hay một sinh viên Nhật diễn “Tấm Cám” có thể bắt đầu từ sự tò mò văn hóa. Nhưng qua những điểm khởi đầu khác nhau ấy, Việt Nam dần hiện diện gần gũi hơn trong nhận thức của người học.

Ở tầm chính sách, đây cũng là hướng đi phù hợp với Nghị quyết 23-NQ/TW, trong đó phát huy vai trò của người Việt Nam ở nước ngoài như cầu nối hữu nghị, hợp tác giữa Việt Nam với thế giới. Hướng đi này cũng gắn với Nghị quyết 80-NQ/TW đồng thời đặt yêu cầu phát huy giá trị văn hóa, chủ động quảng bá văn hóa Việt Nam ra thế giới, để văn hóa trở thành nguồn lực và sức mạnh mềm của quốc gia.

Nhìn từ đó, tiếng Việt có một vị trí đặc biệt: vừa là nơi lưu giữ bản sắc của cộng đồng người Việt ở nước ngoài, vừa là cánh cửa để bạn bè quốc tế tiếp cận Việt Nam. Mỗi lớp học, kỳ thi, hoạt động văn hóa hay công trình nghiên cứu về tiếng Việt vì thế không chỉ tạo thêm một không gian sử dụng ngôn ngữ mà còn mở thêm một kênh giao lưu giữa Việt Nam với thế giới. Đó chính là giá trị lớn hơn của việc lan tỏa tiếng Việt: ngôn ngữ tạo ra những cuộc gặp gỡ mà không phải lúc nào ngoại giao chính thức cũng có thể thay thế.

Khi một đứa trẻ người Việt có thể trò chuyện với ông bà bằng tiếng mẹ đẻ, tiếng Việt giúp giữ gìn mạch nguồn gia đình. Khi một lớp học cộng đồng tạo môi trường để thế hệ trẻ sử dụng tiếng Việt, ngôn ngữ trở thành sợi dây gắn kết cộng đồng. Và khi một sinh viên nước ngoài học tiếng Việt để đọc văn học, tìm hiểu lịch sử hay đến gần hơn với con người Việt Nam, ngôn ngữ đảm nhận một vai trò rộng hơn. Từ đó, tiếng Việt có thể được nhìn nhận như một dạng “hạ tầng mềm” của giao lưu văn hóa - không ồn ào nhưng tạo ra những kết nối bền bỉ giữa con người với con người, giữa cộng đồng với xã hội sở tại và giữa Việt Nam với thế giới.

Từ gìn giữ đến trao truyền, và từ trao truyền đến lan tỏa, hành trình của tiếng Việt nơi xa xứ vì thế không chỉ là câu chuyện về một ngôn ngữ được giữ gìn, mà còn là câu chuyện về những kết nối văn hóa đang được bồi đắp từng ngày.

THANH PHƯƠNG