Hai Bảo vật quốc gia khắc họa chân dung Bác Hồ
Hình tượng Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn là nguồn cảm hứng lớn của mỹ thuật cách mạng Việt Nam. Qua nhiều chất liệu và giai đoạn lịch sử, các nghệ sĩ đã khắc họa chân dung vị lãnh tụ không chỉ bằng hình dáng mà còn bằng chiều sâu tinh thần của thời đại.
Tiêu biểu trong các tác phẩm là tượng “Chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh” của nhà điêu khắc Nguyễn Thị Kim và bức sơn mài “Bác Hồ ở Chiến khu Việt Bắc” của danh họa Dương Bích Liên, đã được công nhận là Bảo vật quốc gia.
Tượng “Chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh” được nhà điêu khắc Nguyễn Thị Kim sáng tác năm 1946, là một trong những tác phẩm tượng khắc họa Bác ra đời sớm nhất. Trong bối cảnh chuẩn bị cho triển lãm mỹ thuật kỷ niệm Quốc khánh, Nguyễn Thị Kim cùng các họa sĩ được cử đến Bắc Bộ phủ để trực tiếp quan sát và sáng tác. Với bà, đó là trải nghiệm vừa xúc động, vừa áp lực khi đối diện với vị lãnh tụ kính yêu. Trong hơn 20 ngày, mỗi sáng sớm, bà lặng lẽ quan sát từng nét mặt, cử chỉ của Bác để nặn tượng. Tác phẩm làm bằng đồng, khắc họa hình ảnh Bác đang đọc sách, đầu hơi cúi, gương mặt trầm tư. Lối tạo hình mộc mạc nhưng tinh tế đã thể hiện rõ phong thái điềm tĩnh, giản dị và những suy tư của người đứng đầu đất nước trong buổi đầu xây dựng nền độc lập, tự do. Đây không chỉ là tác phẩm điêu khắc đầu tiên về Chủ tịch Hồ Chí Minh mà còn là tư liệu gốc quý giá, đặt nền tảng cho hình tượng Bác trong mỹ thuật cách mạng.
Không chỉ có giá trị nghệ thuật, pho tượng còn gắn liền với hành trình gìn giữ đầy cảm động. Trong những ngày toàn quốc kháng chiến cuối năm 1946, gia đình nghệ sĩ đã bí mật chôn giấu tác phẩm ngay dưới gầm bàn thờ nhà thờ họ của gia đình để tránh sự tàn phá của địch. Sau 8 năm, khi hòa bình lập lại ở Hà Nội, bức tượng được đưa lên khỏi lòng đất, vẫn nguyên vẹn như niềm tin bền bỉ của người nghệ sĩ đối với cách mạng. Với những giá trị đó, bức tượng được công nhận là Bảo vật quốc gia năm 2023. Hiện nay, bức tượng đang được lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.
Tranh sơn mài “Bác Hồ ở Chiến khu Việt Bắc” của danh họa Dương Bích Liên. Ảnh: LAN ANH
Hơn 3 thập niên sau, hình tượng Bác Hồ tiếp tục được giới nghệ sĩ khắc họa trong không gian núi rừng Việt Bắc, đặc sắc có thể nhắc đến là bức sơn mài “Bác Hồ ở Chiến khu Việt Bắc” của danh họa Dương Bích Liên sáng tác năm 1980. Tác phẩm được sáng tác từ những quan sát và ký họa của họa sĩ trong chuyến công tác tại Việt Bắc năm 1952, khi ông có dịp sống và làm việc gần Bác.
Trong tác phẩm, Bác Hồ hiện lên với dáng vẻ thư thái, một tay giữ cương, như đang trấn an con ngựa trước khi vượt qua con suối chảy xiết. Dương Bích Liên lựa chọn lối thể hiện giàu tính khái quát, sử dụng chất liệu sơn mài với bảng màu tiết chế, chủ yếu là sắc lục và vàng, nhưng được biến hóa tinh tế để tạo nên nhiều lớp không gian. Những mảng màu lớn, chuyển sắc nhịp nhàng gợi cảm giác núi rừng sâu rộng, vừa tĩnh lặng, vừa ẩn chứa chuyển động, như vọng lại âm thanh của gió và nước. Giữa khung cảnh ấy, hình ảnh Bác và con ngựa được thu gọn thành một khối chắc khỏe, đặt lệch về một phía, tạo điểm nhấn thị giác. Sự đối lập giữa thiên nhiên bao la và dáng hình nhỏ bé càng làm nổi bật phong thái điềm tĩnh, chủ động của Người trước thử thách. Tác phẩm được công nhận là Bảo vật quốc gia năm 2017 và đang được trưng bày tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam.
Hai tác phẩm, hai thời điểm lịch sử, hai cách thể hiện khác nhau nhưng cùng gặp nhau ở giá trị cốt lõi rằng tôn vinh hình ảnh Chủ tịch Hồ Chí Minh bằng sự chân thực và xúc cảm. Từ không gian phòng làm việc những ngày đầu độc lập đến núi rừng Việt Bắc thời kháng chiến, hình ảnh Người hiện lên không chỉ là lãnh tụ mà còn là con người gần gũi, trở thành biểu tượng vĩnh cửu trong dòng chảy mỹ thuật Việt Nam.
Mai Anh (Báo Quân đội Nhân dân)
