Hội thảo khoa học “Dinh trấn Thanh Chiêm và chữ Quốc ngữ”

Hội thảo thu hút gần 70 tham luận cùng nhiều ý kiến tâm huyết của các nhà sử học, nhà quản lý, nghiên cứu văn hóa lịch sử, học giả, các vị linh mục… khẳng định vai trò, vị trí quan trọng của trấn Thanh Chiêm (nay thuộc thị xã Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam) và quá trình hình hành chữ Quốc ngữ tại Quảng Nam.

Theo nhiều ý kiến tại Hội thảo, với việc đặt dinh Quảng Nam vào năm 1602 và cắt vùng đất nam Hải Vân vào dinh Quảng Nam năm 1604, chúa Nguyễn đã đưa Quảng Nam thành một vùng đất trù phú, trở thành một trung tâm chính trị, kinh tế lớn thứ 2 (sau thủ phủ Phú Xuân) trong các thế kỷ 17-18.

Theo nhà nghiên cứu Châu Yến Loan, không chỉ quán xuyến, điều hành mọi hoạt động kinh tế ở vùng đất Quảng Nam, Thanh Chiêm còn là nơi điều hành mọi hoạt động của Tuần ty và quan Thủ ngự cai trị vùng Sài Gòn - Chợ Lớn.

Gắn liền với việc thành lập dinh trấn Thanh Chiêm, thời bấy giờ các giáo sĩ dòng Tên, khi đến truyền đạo, chúa Sãi Nguyễn Phúc Nguyên (1613 - 1635) cũng đã cho phép họ đến Hội An, đến Thanh Chiêm, Đà Nẵng, Nước Mặn - những trung tâm thương mại sầm uất - để giảng đạo và buôn bán.

Nhờ quan hệ tốt với thế tử Nguyễn Phúc Kỳ ở dinh trấn Thanh Chiêm nên linh mục Francisco de Pina đã lập một trụ sở mới ở đây vào khoảng cuối năm 1624, đầu năm 1625 và đến tháng 5/1625, Pina chính thức trở thành Cha bề trên quản nhiệm trú sở truyền giáo.

Cùng nhận định trên, nhiều ý kiến tại Hội thảo đã đặt ra vấn đề cho rằng giáo sĩ người Bồ Đào Nha Francisco de Pina là người có công sáng tạo, còn giáo sĩ Alexandre de Rhodes là người đóng góp lớn hoàn thiện chữ Quốc ngữ thông qua việc tu chỉnh, biên soạn và xuất bản hai cuốn sách quan trọng: Từ điển Việt – Bồ-Latinh và Phép giảng tám ngày vào năm 1651.

Theo linh mục Antôn Nguyễn Trường Thăng, vào năm 1621, xuất phát từ nhu cầu truyền đạo, giáo sĩ Francisco de Pina muốn tìm một lối ký âm đơn giản cho mình, học trò và đạo hữu, ông đã quy tụ một số bạn trẻ ở địa phương để giúp họ làm quen với chữ Bồ Đào Nha, Latinh và ngược lại nhóm này cũng hỗ trợ tiếng Việt cho ông. Qua việc dùng mẫu tự Latinh, ghi âm tiếng Việt và họ cảm thấy dễ dàng hơn trong việc học tập ngôn ngữ châu Âu cũng như ký âm chữ Việt. Đây là những phôi thai đầu tiên hình thành chữ Quốc ngữ.

Sau đó, chữ Quốc ngữ trải qua một quá trình hoàn thiện bởi công sức đóng góp của nhiều người, nhiều đời. Chữ Quốc ngữ đã được xã hội, dân tộc Việt đón nhận, đỉnh điểm là Tuyên ngôn Độc lập năm 1945 và Bản Hiến pháp năm 1946 viết bằng chữ Quốc ngữ.

Nói về sự ra đời của chữ Quốc ngữ, nhà sử học Dương Trung Quốc cho rằng xứ Quảng là cái nôi, địa bàn đầu tiên để tiến tới mục tiêu độc lập hoàn toàn về chữ Quốc ngữ. Quá trình hình thành chữ Quốc ngữ cần nhiều yếu tố nhưng yếu tố ban đầu là quan trọng, xuất phát đầu tiên từ nhu cầu truyền đạo của các giáo sĩ vào thế kỷ 17. Nhắc lại quan điểm của GS.Phan Huy Lê “Sự ra đời của chữ Quốc ngữ như một dòng sông do nhiều con suối tạo thành”, nhà sử học Dương Trung Quốc khẳng định sự hình thành chữ Quốc ngữ là sự đóng góp của nhiều người, nhiều thời và mỗi thời thì có sự đóng góp khác nhau và quan trọng là được dân tộc Việt Nam đón nhận.

Theo ông Lê Văn Thanh, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Nam, trú sở Thanh Chiêm chính là nơi đào tạo tiếng Việt bài bản theo cách thức mới từ phương Tây, mà giáo sĩ Pina là người có công khai phá và giáo sĩ Alexandre de Rhodes là người kế nhiệm, hoàn chỉnh. Nhiều ý kiến tại Hội thảo lần này đã khẳng định vai trò, làm rõ được vị thế của dinh trấn Thanh Chiêm và chữ Quốc ngữ trên đất Quảng Nam./.