Nâng cao hiệu quả chống hành vi bán hàng đa cấp bất chính hiện nay

Nhận diện bán hàng đa cấp- (Baonghean.vn)

Về bản chất, bán hàng đa cấp (BHĐC) là hình thức kinh doanh thông minh, tiến bộ của một xã hội hiện đại. Ở Việt Nam hoạt động bán hàng đa cấp xuất hiện từ những năm 1998 và phát triển khá nhanh ở khu vực thành thị sau này chuyển hướng về các vùng nông thôn với nhiều biến tấu khác nhau mang tính bất chính.

Theo điều 3 Khoản 11 Luật Cạnh tranh 2004 ghi: "Bán hàng đa cấp được hiểu là phương thức tiếp thị để bán lẻ hàng hóa đáp ứng các điều kiện sau: Được thực hiện thông qua mạng lưới người tham gia bán hàng đa cấp gồm nhiều cấp, nhiều nhánh khác nhau; Hàng hóa được người tham gia bán hàng đa cấp tiếp thị trực tiếp cho người tiêu dùng tại nơi ở, nơi làm việc của người tiêu dùng hoặc địa điểm khác không phải là địa điểm bán lẻ thường xuyên của doanh nghiệp hoặc của người tham gia; Người tham gia bán hàng đa cấp được hưởng tiền hoa hồng, tiền thưởng hoặc lợi ích kinh tế khác từ kết quả tiếp thị bán hàng của mình và của người tham gia bán hàng đa cấp cấp dưới trong mạng lưới do mình tổ chức và mạng lưới đó được doanh nghiệp bán hàng đa cấp chấp thuận".

Như vậy, bán hàng đa cấp là hình thức bán hàng mà pháp luật thừa nhận và cho phép. Xét trên góc độ kinh tế, bán hàng đa cấp mang lại những đóng góp không nhỏ cho nền kinh tế, góp phần tạo thu nhập cho người lao động.

Bán hàng đa cấp bất chính được hiểu là: Hoạt động thực hiện các hành vi nhằm thu lợi bất chính từ việc tuyển dụng người tham gia vào mạng lưới bán hàng đa cấp. Hành vi này thể hiện ở các điểm sau: Yêu cầu người muốn tham gia mạng phải đặt cọc, phải mua một số lượng hàng hoá ban đầu hoặc phải trả một khoản tiền để được quyền tham gia mạng lưới bán hàng đa cấp;Không cam kết mua lại với mức giá ít nhất là 90% giá hàng hóa đã bán cho người tham gia để bán lại;Cho người tham gia nhận tiền hoa hồng, tiền thưởng, lợi ích kinh tế khác chủ yếu từ việc dụ dỗ người khác tham gia mạng lưới bán hàng đa cấp;Cung cấp thông tin gian dối về lợi ích của việc tham gia mạng lưới bán hàng đa cấp, thông tin sai lệch về tính chất, công dụng của hàng hóa để dụ dỗ người khác tham gia; ...

Hậu quả hành vi bán hàng đa cấp bất chính

Theo Điều 48 Luật Cạnh tranh 2004, bán hàng đa cấp bất chính được quy định như: "Cấm Doanh nghiệp thực hiện các hành vi sau đây nhằm thu lợi bất chính từ việc tuyển dụng người tham gia mạng lưới bán hàng đa cấp:

- Yêu cầu người muốn tham gia phải đặt cọc, phải mua một số lượng hàng hoá ban đầu hoặc phải trả một khoản tiền để được quyền tham gia mạng lưới bán hàng đa cấp;

-  Không cam kết mua lại với mức giá ít nhất là 90% giá hàng hóa đã bán cho người tham gia để bán lại;

-  Cho người tham gia nhận tiền hoa hồng, tiền thưởng, lợi ích kinh tế khác chủ yếu từ việc dụ dỗ người khác tham gia mạng lưới bán hàng đa cấp;

- Cung cấp thông tin gian dối về lợi ích của việc tham gia mạng lưới bán hàng đa cấp, thông tin sai lệch về tính chất, công dụng của hàng hóa để dụ dỗ người khác tham gia".

Có thể thấy, dấu hiệu khách quan của hành vi bán hàng đa cấp bất chính là việc thực hiện một trong bốn hành vi được liệt kê trên; và dấu hiệu chủ quan của nó là mục đích thu lợi bất chính mà doanh nghiệp bán hàng đa cấp mong muốn đạt được.

Luật Cạnh tranh 2004 xác định sự bất chính dựa vào mục đích của các hành vi vi phạm là nhằm thu lợi bất chính. Mặc dù Luật đã xác định tương đối rõ ràng về hành vi vi phạm và bản chất bất chính của nó, song lại chưa làm rõ được thế nào là nhằm thu lợi bất chính từ việc tuyển dụng người tham gia mạng lưới bán hàng đa cấp.

*Bên cạnh đó theo Điều 36 Nghị định 71/2014/NĐ-CP của Chính phủ quy định chi tiết về Luật Cạnh tranh về xử lý vi phạm pháp luật trong lĩnh vực cạnh tranh. Khi có hành vi vi phạm về bán hàng đa cấp bất chính thì cá nhân, doanh nghiệp vi phạm phải chịu xử phạt theo quy định pháp luật. Mức phạt hành chính từ 60.000.000 đồng đến 100.000.000 đồng. Nếu hành vi vi phạm từ 2 tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương trở lên mức phạt tăng lên gấp đôi. Khung hình phạt này của pháp luật chưa đủ sức răn đe đối với hành vi BHĐC bất chính.

Mức phạt này so với quy mô cũng như hậu quả mà doanh nghiệp BHĐC gây ra là chưa tương xứng. Trên thực tế có nhiều doanh nghiệp đa cấp sau khi đã bị xử phạt hành chính, tước giấy phép hoạt động vẫn còn đủ tiềm lực về tài chính để xây dựng một công ty đa cấp với thương hiệu khác, tiếp tục hành vi lừa đảo trên thị trường. Bản chất của hành vi này là lừa đảo, mà việc lừa đảo trong hành vi này không chỉ một hai người, mà nó mang tính chất lừa đảo số lượng lớn, trên diện rộng, và có thể xuyên quốc gia, gây hậu quả nghiêm trọng đối với xã hội với nền kinh tế.Tuy nhiên, với hành vi BHĐC bất chính pháp luật mới đưa ra chế tài phạt hành chính mà chưa hình sự hóa cụ thể hành vi này,  khiến cho các doanh nghiệp vi phạm vẫn có thể tái phạm đi, tái phạm lại sau nhiều lần bị xử phạt hành chính.

* Đối với Nghị định 42/2014/NĐ-CP ngày 14/05/2014 của Chính phủ về quản lý hoạt động bán hàng đa cấp thì không quy định rõ hành vi BHĐC bất chính mà chỉ đưa ra những hành vi bị cấm trong hoạt động bán hàng đa cấp tại điều 5:

"- Yêu cầu người muốn tham gia bán hàng đa cấp phải đặt cọc hoặc đóng một khoản tiền nhất định dưới bất kỳ hình thức nào để được quyền tham gia mạng lưới bán hàng đa cấp;

- Yêu cầu người muốn tham gia bán hàng đa cấp phải mua một số lượng hàng hóa dưới bất kỳ hình thức nào để được quyền tham gia mạng lưới bán hàng đa cấp;

- Cho người tham gia bán hàng đa cấp nhận tiền hoa hồng, tiền thưởng, lợi ích kinh tế khác từ việc dụ dỗ người khác tham gia bán hàng đa cấp;

- Yêu cầu người tham gia bán hàng đa cấp phải trả thêm một khoản tiền dưới bất kỳ hình thức nào để được quyền duy trì, phát triển hoặc mở rộng mạng lưới bán hàng đa cấp của mình;

- Hạn chế một cách bất hợp lý quyền phát triển mạng lưới của người tham gia bán hàng đa cấp dưới bất kỳ hình thức nào;…"

Có thể nhìn thấy sự hạn chế tại Điều 5 của Nghị định 42/2014/NĐ-CP, cũng như tại điều 48 Luật Cạnh tranh,quy định này chỉ đưa ra tính liệt kê đối với hành vi bị cấm mà chưa đưa ra được quy định mang tính khái quát đối với hành vi vi phạm bán hàng đa cấp bất chính dẫn đến những doanh nghiệp kinh doanh đa cấp bất chính có thể lách luật một cách dễ dàng.

Trong quy định đăng ký tổ chức bán hàng đa cấp còn bộc lộ nhiều hạn chế. Tại Nghị định 42/2014/NĐ-CP của chính phủ về quản lý bán hàng đa cấp, có thể thấy nguyên tắc để đăng ký tổ chức BHĐC vẫn là nguyên tắc truyền thống được áp dụng cho thủ tục đăng ký doanh nghiệp hay thủ tục đăng ký kinh doanh thông thường, tức là để doanh nghiệp chịu trách nhiệm về tính xác thực thông tin của hồ sơ, cơ quan nhà nước chỉ xác nhận về tính hợp lệ trên giấy tờ; bên cạnh đó, các bước đăng ký, cấp giấy đăng ký, thời gian cấp giấy đăng ký, thay đổi bổ sung nội dung của giấy đăng ký, tạm dừng hoạt động... cũng có trình tự giống với các thao tác thực hiện với việc đăng ký của doanh nghiệp thông thường. Bên cạnh đó, quy định số vốn pháp định tối thiểu là 10 tỷ đồng (Điều 8, Nghị định 42/2014/NĐ-CP) và số tiền ký quỹ bằng 5% số vốn điều lệ nhưng không thấp hơn 5 tỷ đồng (Khoản 1 Điều 29 Nghị định 42/2014/NĐ-CP) so với tổng doanh thu hàng năm của các doanh nghiệp đa cấp lên đến hàng trăm tỷ đồng một năm là không đáng kể. Với những quy định như vậy, nhà nước chỉ có thể đánh giá doanh nghiệp về mặt tài chính mà không thể xác thực liệu chương trình đào tạo, chương trình trả thưởng và nguyên tác hoạt động… của công ty liệu có chính xác và đúng với cam kết. Do vậy, để đánh giá về mặt thực tiễn thì các quy định này chưa đủ hiệu quả để phân loại giữa doanh nghiệp BHĐC chân chính hay bất chính, giữa doanh nghiệp mưu cầu sự ổn định lâu dài hay doanh nghiệp mang tính lũng đoạn, lừa đảo… ở khâu đăng ký thành lập doanh nghiệp.

Tuy nhiên trên thực tế, việc thanh tra, kiểm tra hoạt động BHĐC của Cục quản lý cạnh tranh và Sở Công thương của các địa phương và báo cáo từ phía doanh nghiệp kinh doanh đa cấp phần nhiều chỉ mang tính hình thức. Theo thống kê kết quả kiểm tra và xử lý vi phạm pháp luật về quản lý hoạt động bán hàng đa cấp toàn quốc của Cục quản lý cạnh tranh năm 2015, việc phát hiện và xử lý hành vi BHĐC bất chính chỉ chiếm tỉ lệ rất nhỏ. Hành vi “Yêu cầu người muốn tham gia bán hàng đa cấp phải đặt cọc hoặc đóng một khoản tiền nhất định dưới bất kỳ hình thức nào để được quyền tham gia mạng lưới bán hàng đa cấp” chỉ phát hiện được 1 trường hợp vi phạm; hành vi “Cho người tham gia bán hàng đa cấp nhận tiền hoa hồng, tiền thưởng, lợi ích kinh tế khác từ việc dụ dỗ người khác tham gia bán hàng đa cấp” chỉ phát hiện được 1 trường hợp vi phạm, hành vi “cung cấp thông tin gian dối về lợi ích của việc tham gia mạng lưới BHĐC, thông tin sai lệch về tính chất, công dụng của hàng hóa để dụ dỗ người khác tham gia” chỉ phát hiện được 4 trường hợp vi phạm trên tổng số 125 trường hợp vi phạm pháp luật về BHĐC. Điều này bất hợp lý ở chỗ khi các vụ việc về vi phạm trong kinh doanh đa cấp bất chính vỡ lở, từ hậu quả cho thấy khả năng giám sát từ phía nhà nước trong lĩnh vực này là rất kém hiệu quả. Đơn cử như trong vụ án của công ty đa cấp Liên Kết Việt, khi vụ việc được phanh phui đầu năm 2016, con số người bị hại đã lên tới hơn 45.000 người với hơn 1.900 tỷ đồng bị chiếm đoạt. Điều này cho thấy khả năng kiểm soát của nhà nước đối với hoạt động kinh doanh đa cấp rất kém hiệu quả, chỉ đến khi doanh nghiệp dính vào bê bối, những sai phạm về đa cấp bất chính mới thật sự bị phát giác.

Một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả của hoạt động kinh doanh bán hàng đa cấp

1. Hoàn thiện về pháp lý.

Thứ nhất, làm rõ dấu hiệu pháp lý của mục đích thu lợi bất chính của hành vi BHĐC bất chính. Cần làm rõ được những dấu hiệu pháp lý cụ thể, rõ ràng, khách quan và thống nhất về mục đích thu lợi bất chính của hành vi BHĐC bất chính.

Thứ hai, tăng khung hình phạt đối với hành vi bán hàng đa cấp bất chính

Việc tăng mức phạt lên nhiều lần, tham khảo ngay tại nghị định 71/2014/NĐ-CP (về mức phạt vi phạm hành vi thỏa thuận hạn chế cạnh tranh) có quy định mức phạt lên tới 10% tổng doanh thu của năm tài chính trước đó cũng là một lựa chọn khả thi, đánh mạnh vào năng lực tài chính của doanh nghiệp BHĐC bất chính, trong trường hợp tái phạm có thể tăng gấp đôi lên 20% tổng doanh thu tài chính của năm tài chính trước đó.

Khung hình phạt đối với hành vi BHĐC bất chính hiện nay không chỉ dừng lại ở mức độ xử phạt hành chính mà pháp luật về hình sự cũng cần phải có khung hình phạt cụ thể đối với hành vi BHĐC bất chính nhằm vào những cá nhân có vai trò đầu sỏ trong đường dây lừa đảo của doanh nghiệp, không chỉ riêng ban lãnh đạo công ty, mà các thủ lĩnh, những người đứng đầu hệ thống lớn của doanh nghiệp cũng phải có trách nhiệm đối với các thành viên trong mạng lưới của mình.

Thứ ba, tăng thêm thời gian điều tra đối với hành vi bán hàng đa cấp bất chính

Với mức độ phức tạp, quy mô lớn và sự nghiêm trọng của hành vi bán hàng đa cấp bất chính. Pháp luật cần tăng thời gian trong quá trình điều tra sơ bộ và điều tra chính thức. Bởi có những doanh nghiệp kinh doanh đa cấp bất chính được che đậy bằng vỏ bọc hết sức tinh vi, xảo quyệt có thể qua mặt cơ quan điều tra trong một thời gian ngắn. Vì vậy, cần tăng thêm thời gian điều tra hành vi này là một năm, nếu thấy dấu hiện phức tạp có thể tăng thời gian điều tra thêm 5 tháng sau đó nữa, để tránh bỏ lọt hành vi phạm pháp của các doanh nghiệp kinh doanh đa cấp bất chính.

Thứ tư, làm rõ khái niệm hành vi bán hàng đa cấp bất chính

Nhằm mục đích không để lọt lưới tội phạm, không oan sai cho các doanh nghiệp kinh doanh đa cấp. Pháp luật nên đưa ra khái niệm tổng quan đối với hành vi bán hàng đa cấp bất chính thay cho việc liệt kê hành vi, làm giảm hiệu quả của pháp luật trong việc chống hành vi bán hàng đa cấp bất chính.

Thứ năm, pháp luật cần thắt chặt các tiêu chuẩn chung và quy định cụ thể hơn trách nhiệm công khai minh bạch từ phía doanh nghiệp bán hàng đa cấp.

2. Tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục để nâng cao nhận thức của cộng đồng

Tăng cường nhận thức của người dân về BHĐC hợp pháp và BHĐC bất chính là một phần trách nhiệm của pháp luật. Qua đó việc tuyên truyền thông qua các hình thức như giáo dục tại nhà trường, tờ rơi, hội thảo, tăng thời lượng phát thanh, truyền hình và các loại hình truyền thông… là những biện pháp rất cần thiết. Nhất là yêu cầu cấp thiết của xã hội là phải lấp đầy được khoảng trống kiến thức pháp luật của người dân về nhận diện dấu hiệu của hành vi BHĐC bất chính, nhận diện được hợp đồng bán hàng đa cấp hợp lệ… và trang bị cho người tiêu dùng những kiến thức cơ bản nhất để bảo vệ quyền lợi của bản thân trước cơn bão đa cấp bất chính.

Không chỉ riêng trang bị kiến thức cho người tiêu dùng, các cơ quan quản lý hoạt động BHĐC cũng cần chú trọng phổ biến chính sách pháp luật đối với các doanh nghiệp BHĐC, nhất là với thành phần ban lãnh đạo và các thủ lĩnh vì họ chính là những người quyết định phương hướng phát triển của doanh nghiệp, chèo lái doanh nghiệp đi theo con đường chân chính.

3. Tăng cường sự quản lý của Nhà nước

Việc giám sát quản lý hoạt động BHĐC trực tiếp hiện tại được giao cho Cục quản lý cạnh tranh và Sở Công thương ở các địa phương. Tuy nhiên, với hình thức kinh doanh đặc thù, sản phẩm kinh doanh đa dạng, mạng lưới kinh doanh phức tap khiến cho việc quản lý của các doanh nghiệp BHĐC trở nên rất khó khăn. Thêm nữa, đối với sai phạm mạng tính dây truyền thì khi lực lượng chức năng sử dụng quyền lực hành chính để kiểm tra thì rất khó bóc tách được tội phạm khi phải đối diện với cả một tập thể bao che cho nhau. Cũng chính vì vậy, việc chia sẻ trách nhiệm giám sát hoạt động của doanh nghiệp trong lĩnh vực BHĐC cần sự phối hợp của nhiều cơ quan chức năng. Ví dụ như hơn 90% các doanh nghiệp BHĐC kinh doanh các sản phẩm chức năng, trách nhiệm kiểm tra chất lượng của các sản phầm này là chuyên môn của ngành y tế nên không thể giao cho riêng Sở công thương  hay Cục quản lý cạnh tranh gánh vác mà cần có sự chia sẻ từ ngành Y tế, từ cơ quan Công an... Cũng tương tự như vậy, việc cần thiết phải phối hợp giữa các cơ quan chức năng chuyên môn trong việc giám sát cũng như phát hiện BHĐC bất chính là rất quan trọng, nhất là càng ngày BHĐC càng có xu hướng phát triển tinh vi và rất khó kiểm soát./. 

-------------------------------------

TÀI LIỆU THAM KHẢO:

-         Luật Cạnh tranh 2004;

-         Nghị định 42/2014/NĐ-CP ngày 14/5/2014 của Chính phủ về quản lý hoạt động bán hàng đa cấp

-         Nghị định 71/2014/NĐ-CP ngày 21/7/2014 của Chính phủ quy định chi tiết Luật Cạnh tranh về xử lý vi phạm pháp luật trong lĩnh vực cạnh tranh

-         http://www.tienphong.vn/Phap-Luat/lien-ket-viet-rong-ruot-sau-khi-lua-1900-ty-dong-972512.tpo