Những mái đình xưa trên vùng đất Châu Đốc
Trong văn hóa Việt Nam, mỗi ngôi đình đều chứa đựng những giá trị văn hóa của một vùng đất. Từ lớp ngói rêu phong, bức hoành phi tinh xảo, đến lễ hội sôi động… đều kể lại câu chuyện về quê hương theo ngôn ngữ riêng. Giữa đô thị vùng biên giới Tây Nam đang đổi thay từng ngày trong nhịp sống hiện đại, những ngôi đình vẫn lặng lẽ gìn giữ hồn xưa, vừa là nơi sinh hoạt tín ngưỡng, vừa là minh chứng sống động của lịch sử, để bao lớp người hướng về cội nguồn.
Châu Đốc - Cửa ngõ biên thùy
Là tỉnh lỵ cũ của tỉnh An Giang dưới triều Nguyễn, Châu Đốc vừa mang dáng vẻ yên bình của miền sông nước, vừa ẩn chứa chiều sâu lịch sử. Với vị trí địa lý thuận lợi, Châu Đốc ngày nay là đô thị lớn trong các đô thị giáp biên giới đường bộ giữa Việt Nam và Campuchia, đầu mối giao thương quan trọng giữa ĐBSCL và nước bạn.
Nói đến vùng đất Châu Đốc là nói đến danh thắng núi Sam. Dù chỉ là ngọn núi nhỏ, nhưng xung quanh núi Sam là hàng loạt những di tích nổi tiếng như Miếu Bà Chúa Xứ, Lăng Thoại Ngọc Hầu, Chùa Tây An, Chùa Hang… Tất cả không chỉ có giá trị về lịch sử hay kiến trúc, mà còn gắn liền với những giai thoại dân gian phong phú, phản ánh đời sống của lưu dân buổi đầu khai khẩn đất phương Nam.
Đình thần Thoại Ngọc Hầu.
Châu Đốc còn là miền đất giao thoa văn hóa đậm nét. Từ lâu, đây là nơi hội tụ các tộc người như Việt, Khmer, Chăm, Hoa cùng sinh sống. Đến đây, họ mang theo những màu sắc đa dạng về sinh hoạt, tập tục, tín ngưỡng… tất cả góp phần làm phong phú đời sống văn hóa ven biên giới.
Trong bối cảnh ấy, những ngôi đình dần hình thành, đó là Đình Châu Phú, Đình Vĩnh Nguơn, Đình Vĩnh Tế. Có thể nói, cùng với chùa của người Hoa và người Khmer hay thánh đường của người Chăm, đình là cơ sở tín ngưỡng không thể thiếu của người Việt. Đình được dựng lên không chỉ là nơi tưởng nhớ công đức tiền nhân, mà còn là nơi sinh hoạt cộng đồng của cư dân địa phương.
Đình Châu Phú uy nghiêm giữa đô thị
Nằm trên đường Trần Hưng Đạo, Đình Châu Phú là ngôi đình có niên đại lâu đời nhất, quy mô lớn nhất và nghệ thuật kiến trúc tinh xảo nhất trên vùng đất Châu Đốc. Đây vốn là đền thờ Lễ Thành Hầu (Nguyễn Hữu Cảnh) với tên gọi ban đầu là Trung Nghĩa từ. Công trình do Thoại Ngọc Hầu (Nguyễn Văn Thoại) cho xây dựng vào đầu thế kỷ XIX khi về trấn nhậm ở Châu Đốc. Về sau, nơi đây trở thành đình thần của làng Châu Phú. Diện mạo ngôi đình hiện nay được hoàn thiện trong đợt trùng tu vào năm 1926.
Đình Châu Phú có chiều ngang khoảng 16 mét, chiều dài khoảng 40 mét, kết cấu theo hình chữ “tam” đặc trưng của kiến trúc Nam Bộ. Mái tam cấp lợp ngói đại tiểu, tường xây hồ ô dước, cột gỗ quý, nền lót gạch. Về trang trí, đình lộng lẫy với hàng loạt hoành phi, liễn đối, khánh thờ… được chạm khắc tinh xảo và sơn son thếp vàng. Gian chính thờ Lễ Thành Hầu và phối thờ Thoại Ngọc Hầu, ngoài ra còn thờ nhiều thần linh trong hệ thống tín ngưỡng dân gian ở Nam Bộ. Tất cả khiến ngôi đình như giữ lại hình ảnh chân thực của một thời xưa cũ. Đặc biệt, đình còn gìn giữ được các sắc phong quý hiếm của vua Minh Mạng và Tự Đức.
Bên cạnh giá trị kiến trúc, Đình Châu Phú còn nổi bật với lễ hội Kỳ Yên truyền thống được tổ chức định kỳ vào mùng 9, 10, 11 tháng 5 âm lịch hằng năm, kỷ niệm ngày mất của Lễ Thành Hầu, thu hút nhân dân đến tham dự rất đông đảo. Đình được Bộ Văn hóa - Thông tin xếp hạng là Di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia vào năm 1988.
Đình Vĩnh Nguơn soi bóng ngã ba sông
Nằm trên đường Tây Xuyên, Đình Vĩnh Nguơn là đình thần của thôn Vĩnh Nguơn xưa. Chữ “nguơn” (vần “uơn” không phải “ươn”) là cách đọc biến âm chữ “nguyên” của người miền Nam. Đình tọa lạc ở đầu vàm kinh Vĩnh Tế, nơi giao nhau với sông Châu Đốc, mang đậm sắc thái làng quê miền Tây.
Đình Vĩnh Nguơn.
Đình Vĩnh Nguơn có tên chữ là Trung Hưng thần miếu, được xây dựng vào giữa thế kỷ XIX. Đình thờ ông Nguyễn Hữu Lễ, tương truyền là một nghĩa sĩ địa phương đã hy sinh để bảo vệ dân làng, được người dân tôn là Thành Hoàng Bổn Cảnh. Hiện nay, đình còn giữ được sắc phong của vua Khải Định vào năm 1924.
Qua nhiều lần tu sửa, đình hiện vẫn giữ được dáng vẻ cổ xưa, kiến trúc chủ yếu được định hình từ lần trùng tu vào năm 1929. Tòa đình chính có diện tích trên 500 mét vuông, mang phong cách truyền thống Nam Bộ với mái tam cấp lợp ngói đại tiểu, khung sườn là gỗ căm xe, tường xây gạch hồ vôi… Không gian trong chánh điện rộng rãi và uy nghi, chia thành các gian thờ, trong đó trung tâm là bàn thờ Thành Hoàng Bổn Cảnh.
Đình Vĩnh Nguơn là di tích vừa mang giá trị lịch sử, vừa đậm màu sắc huyền thoại. Đây không chỉ là nơi thờ tự, mà còn là biểu tượng cho tinh thần nghĩa khí và trung hậu của người dân Châu Đốc. Đình được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng là Di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia vào năm 2011.
Đình Vĩnh Tế trầm mặc bên núi Sam
Đình Vĩnh Tế được dân làng Vĩnh Tế xây dựng để thờ phượng Thoại Ngọc Hầu, hai vị phu nhân và những tiền nhân đã có công đào kinh Vĩnh Tế, mở mang vùng biên cương. Công trình nép mình bên triền núi Sam, được xây dựng vào nửa đầu thế kỷ XIX, tên chữ là Vĩnh Tế linh từ. Ban đầu, đây chỉ là ngôi miếu nhỏ, về sau được dân làng trùng tu, mở rộng ngày càng trở nên khang trang. Năm 1923, đình được vua Khải Định ban sắc phong.
Đình Vĩnh Tế ngày nay tọa lạc trên nền cao, được xây dựng kiên cố với quy mô lớn. Mái đình lợp ngói đại tiểu, cột gỗ căm xe, tường xây gạch. Kết cấu đình gồm chánh điện, tiền điện, đông lang, tây lang.
Đình Vĩnh Tế.
Nội thất đình được trang trí đẹp mắt bởi hệ thống các tác phẩm nghệ thuật, bao lam thành vọng, hoành phi, liễn đối… Các tác phẩm được chạm lộng sắc xảo những chủ đề như tứ linh, tứ quý, chim muông, hoa lá… và sơn son thếp vàng rực rỡ. Qua đó, vừa khẳng định giá trị thẩm mỹ trong kỹ thuật chế tác, vừa tôn lên nét uy nghiêm cho không gian thờ tự.
Ngoài tòa đình chính, sân đình có miếu Thần Nông, Ngũ Hành, Sơn Quân… và các hạng mục phụ trợ. Tất cả nằm trong không gian rợp bóng mát của cây xanh, tổng thể hài hòa với cảnh sắc núi non, phản ánh quan điểm tâm linh và thẩm mỹ của dân gian.
Giữa không gian linh thiêng của núi Sam, Đình Vĩnh Tế không chỉ nổi bật bởi kiến trúc đẹp mắt, mà còn là biểu tượng lịch sử gắn với tên tuổi Thoại Ngọc Hầu và công trình kinh Vĩnh Tế vĩ đại. Hằng năm, đình tổ chức lễ hội Kỳ yên vào các ngày 14, 15, 16 tháng 8 âm lịch với nhiều hoạt động văn hóa phong phú. Năm 2002, đình được UBND tỉnh An Giang xếp hạng là Di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh.
***
Giữa nhịp sống sôi động của tỉnh An Giang, miền biên viễn Châu Đốc vẫn giữ được nét trầm mặc của vùng đất có bề dày lịch sử hàng trăm năm. Danh thắng núi Sam nổi tiếng với Miếu Bà Chúa Xứ, Lăng Thoại Ngọc Hầu, Chùa Tây An, Chùa Hang… mỗi năm thu hút hàng triệu khách hành hương, khách du lịch từ khắp nơi. Và góp phần vào hệ giá trị văn hóa đó, không thể không kể đến 3 ngôi đình Châu Phú, Vĩnh Nguơn, Vĩnh Tế.
Phố thị ngày càng đổi mới, nhưng những mái ngói rêu phong vẫn lặng lẽ kể chuyện về một vùng đất hiền hòa, nghĩa tình và giàu lòng biết ơn. Đối với người địa phương, 3 ngôi đình không chỉ là cơ sở tín ngưỡng, mà còn là biểu tượng lịch sử của quê nhà. Đối với khách phương xa, hành trình viếng thăm 3 ngôi đình là hành trình chạm vào nơi quá khứ và hiện tại hòa quyện ở không gian sông núi giao hòa. Trong làn khói hương thành kính, giữa tiếng trống chiêng lễ hội, người ta có thể tìm thấy một Châu Đốc rất khác biệt - vừa sôi nổi sức trẻ, vừa nồng đượm hồn xưa.
TÂY XUYÊN
