Phát triển bền vững từ nền tảng văn hóa bản địa 

Phát triển bền vững không chỉ dựa vào tăng trưởng kinh tế hay tiến bộ công nghệ, mà còn thể hiện ở nền tảng văn hóa vững chắc. Trong bối cảnh toàn cầu hóa và chuyển đổi số, văn hóa bản địa ngày càng được nhìn nhận như một nguồn lực nội sinh quan trọng, góp phần gìn giữ bản sắc, tiềm năng mới cho kinh tế, du lịch và các ngành công nghiệp sáng tạo.

Du khách quốc tế tham quan Di tích quốc gia Hiệp Thiên Cung (phường Cái Răng). Ảnh: DUY KHÔI

Đây cũng chính là nội dung được nhiều học giả, nhà khoa học quan tâm tại Hội thảo khoa học quốc tế “Văn hóa, xã hội và nhân văn hướng đến phát triển bền vững” do Đại học Cần Thơ vừa tổ chức.

PGS.TS. Nguyễn Hiếu Trung, Phó Hiệu trưởng Đại học Cần Thơ, cho biết: Hội thảo diễn ra trong bối cảnh nước ta đang tập trung triển khai Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam. Hội thảo nhằm cụ thể hóa các quan điểm, mục tiêu của Nghị quyết 80 vào thực tiễn nghiên cứu và giảng dạy. “Chúng ta sẽ tìm ra những mô hình, giải pháp tối ưu để phát huy sức mạnh của các ngành công nghiệp văn hóa trong tái thiết kinh tế nông thôn, bảo tồn di sản văn hóa gắn liền với phát triển du lịch bền vững. Và quan trọng nhất là xây dựng con người Việt Nam có nhân cách, đạo đức, trí tuệ trong kỷ nguyên số”, PGS.TS. Nguyễn Hiếu Trung nhấn mạnh.

Thuật ngữ công nghiệp văn hóa được nhắc đến khá nhiều tại hội thảo, đặc biệt là phiên thảo luận chuyên đề về văn hóa. Nhóm tác giả Nguyễn Thị Hồng Phương (Trường Đại học Mở TP Hồ Chí Minh), Phạm Thanh Thủy, Trần Thị Thúy Nga (Trường Đại học Đà Lạt) có hướng tiếp cận thú vị là phát triển các ngành công nghiệp văn hóa trong tái thiết kinh tế nông thôn. Theo nhóm tác giả, trong bối cảnh chiến lược tái thiết nông thôn, các ngành công nghiệp văn hóa với tính đổi mới và độc đáo đã thổi luồng sinh khí mới vào phát triển kinh tế nông thôn. Từ đó thúc đẩy phát triển đồng bộ văn hóa nông thôn, du lịch, nông nghiệp, công nghiệp văn hóa giúp tạo việc làm, tăng thu nhập, thúc đẩy phát triển kinh tế nông thôn. Ở chiều ngược lại, văn hóa, văn hóa bản địa sẽ được phát triển và bảo vệ. Những mô hình du lịch bền vững ở An Bình, Bình Thủy, Tân Lộc, Phong Nẫm, Hỏa Lựu… của TP Cần Thơ minh chứng rõ điều này.

Cũng bàn về khai thác văn hóa bản địa trong phát triển công nghiệp văn hóa, tác giả La Mai Thi Gia (Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn TP Hồ Chí Minh) tiếp cận ở khía cạnh âm nhạc Việt Nam đương đại với cảm hứng từ chất liệu truyền thống. Trong những năm gần đây, âm nhạc đại chúng Việt Nam chứng kiến một làn sóng sáng tạo mới khi nhiều nghệ sĩ trẻ mạnh dạn khai thác chất liệu văn hóa như một cách định hình bản sắc nghệ thuật giữa dòng chảy hiện đại hóa và toàn cầu hóa. Dẫn chứng hàng loạt sản phẩm âm nhạc, MV khai thác yếu tố dân gian và rất thành công của Hòa Minzy, Hoàng Thùy Linh, Phương Mỹ Chi… tác giả cho rằng: “Các MV này vừa góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc, vừa đáp ứng nhu cầu hội nhập trong thời kỳ chuyển đổi số hiện nay”.

Tại TP Cần Thơ, nhiều nghiên cứu trình bày vấn đề khai thác văn hóa bản địa trong phát triển du lịch rất khả thi. Trong nghiên cứu “Các yếu tố ảnh hưởng đến sức hấp dẫn của điểm đến đình, chùa ở TP Cần Thơ”, nhóm tác giả Tăng Thị Lệ Huyền, Nguyễn Thị Bé Ba, Lê Hồng Cẩm (Đại học Cần Thơ), Đỗ Văn Tiên (Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn TP Hồ Chí Minh) bằng các phép tính nghiên cứu đã kết luận: Sức hấp dẫn điểm đến tâm linh chịu ảnh hưởng chủ yếu từ tài nguyên văn hóa, chất lượng dịch vụ, thương hiệu và mức độ an toàn, trong khi hạ tầng hiện tại chưa phải yếu tố quyết định. Do đó, nghiên cứu chỉ ra các giải pháp như gìn giữ, phục hồi giá trị truyền thống của đình, chùa kết hợp sự hài hòa giữa truyền thống và hiện đại; nâng cao nhận thức của cơ quan quản lý và cộng đồng về khai thác giá trị đình, chùa trong phát triển du lịch… Đồng thời, nhóm tác giả đề xuất Cần Thơ cần thành lập câu lạc bộ bảo tồn di sản, bồi dưỡng năng lực chuyên môn cho cán bộ làm công tác văn hóa, công tác quản lý và bảo tồn đình, chùa…

Tác giả Trần Trọng Lễ (Trường Đại học Công nghệ Sài Gòn) thì tiếp cận văn hóa bản địa Cần Thơ từ kiến trúc nhà ở. Theo tác giả, Cần Thơ ngoài việc sở hữu lượng nhà cổ rất lớn thì cũng còn định hình kiến trúc nhà ở truyền thống như nhà vườn, nhà phố, nhà tính chất đặc trưng… rất thú vị. Nêu ví dụ về các nhà vườn ở khu vực phường An Bình, cồn Sơn, hay Căn nhà màu tím ở phường Hưng Phú… tác giả đúc kết, các hộ dân làm du lịch tạo cho du khách trải nghiệm văn hóa cư trú và kiến trúc nhà ở, như các loại vườn trái cây, ao, mương nuôi cá, kiểu nhà ở truyền thống. “Căn nhà màu tím được bài trí theo kiểu nhà trung lưu Nam Bộ xưa với những vật dụng như vỏ bình tích bằng trái dừa khô, radio, cây đèn dầu ống khói trái bắp, điện thoại quay số, chiếc xe đạp… khá lạ mắt với du khách”, tác giả Trần Trọng Lễ nhận định. Từ đó, tác giả đề xuất Cần Thơ thúc đẩy phát triển sản phẩm du lịch homestay, dịch vụ du lịch nhà cổ, trải nghiệm du lịch nhà vườn du lịch, bên cạnh liên kết không gian du lịch gắn với văn hóa cư trú và kiến trúc nhà ở tại các điểm đến trong và ngoài thành phố.

Từ những góc nhìn khác nhau, các nghiên cứu đều cho thấy văn hóa bản địa không chỉ là di sản cần bảo tồn mà còn là nguồn lực quan trọng cho phát triển bền vững. Khi được khai thác sáng tạo và gắn với đời sống kinh tế - xã hội, các giá trị văn hóa địa phương sẽ tiếp tục lan tỏa, tạo động lực phát triển lâu dài cho cộng đồng.

ĐĂNG HUỲNH