Tâm thức "về nguồn" với không gian văn hóa Lễ hội Đống Đa
Một góc “cảnh diễn hóa” trong lễ hội Đống Đa ở Bảo tàng Quang Trung (Tây Sơn, Bình Định) - ảnh tư liệu
Qua khỏi cầu cảnh, tượng đài Hoàng đế Quang Trung gợi nhớ lời bi ký tán tụng công đức của Người: “... Đức Vũ Hoàng: Sức mạnh cử đỉnh, tài dụng binh như thần. Lại sùng thượng kinh văn, quý trọng đạo lý. Kẻ cao tài đạt đức được tôn kính vào bậc thầy. Văn võ dưới cờ đều những trang khai quốc tuấn kiệt. Thân bố y trường kiếm, Vũ Hoàng gồm cả khí tượng họ Hạng họ Lưu. Quả là cái thế anh hùng vậy (…). Vũ Hoàng 4 lần bạt thành Gia Định, 3 lần vào thành Thăng Long. Thắng chúa Nguyễn, diệt chúa Trịnh. Thu non sông về một mối, dựng nên cơ nghiệp Võ Thang.Lại 2 phen thảo quân xâm lược: Năm Giáp Thìn (1784) đánh tan 300 chiến thuyền Xiêm La do Phúc Ánh lưu vong rước tới. Năm Kỷ Dậu (1789) quét sạch 29 vạn hùng binh Mãn Thanh do Duy Kỳ khất lân thỉnh về. Nhờ vậy mà dân tộc thoát ách vong nô. Nhờ vậy mà Tổ quốc vững nền độc lập (…). Vũ Hoàng chăm lo việc trị bình: Đắp quốc cơ theo tôn chỉ phú cường. Sửa chính sự cho kỷ cương nghiêm túc. Dùng chữ Nôm làm quốc gia văn tự. Lập Sùng chính viện để đào tạo nhân tài...”.
Sách chữ Nôm trong Sùng chính viện (như Bộ Giáo dục và Đào tạo bây giờ) do Viện trưởng La Sơn Phu Tử - Nguyễn Thiếp soạn
Chiêng trống rền vang từ mùng 4 tết khi nơi đây diễn ra các nghi lễ cúng tế theo cổ truyền tưởng nhớ công đức Quang Trung-Nguyễn Huệ cùng 2 anh, em trai Nguyễn Nhạc, Nguyễn Lữ. Sáng mùng 5 tết, từng hồi trống trận nổi lên. Cảnh diễn hóa như phim điện ảnh: Vua Quang Trung lẫm liệt tuốt gươm báu trên bành voi chiến. Giọng phát thanh viên nữ lanh lảnh: ... Nước sông trong dò lòng dâu bể, tiếng anh hùng tạc để nghìn thu. Nào ai ngang dọc mấy đông, chinh Nam phạt Bắc rạng dòng Lạc Long...
Rồi nữ Đô đốc Bùi Thị Xuân oai phong với trang phục võ tướng đứng trên bành voi: Hoa đào đôi má thắm tươi, lưng cài song kiếm tay thời cầm thương. Rúc còi thét vỡ màn sương, một đoàn chiến tượng thẳng đường xông pha...
Voi dừng trước lễ đài. Vua Quang Trung hùng dũng bước lên, cất giọng vang như sấm: “Trẫm là người áo vải Tây Sơn, không có một thước đất, vốn không có chí làm vua. Chỉ vì lòng người chán ngán đời loạn, mong mỏi được vua hiền để cứu đời yên dân. Vì vậy, trẫm tập hợp nghĩa binh, mặc áo tơi, đi xe cỏ để mở mang núi rừng...”.
Rồi vung gươm, trở giọng đanh thép, hùng hồn theo nhịp chiêng trống ầm vang: “Đánh cho nó chích luân bất phản! Đánh cho nó phiến giáp bất hoàn! Đánh cho sử tri Nam quốc anh hùng chi hữu chủ!”. Sau hồi trống trận, tiếng loa phóng thanh: Ngày 30 tháng Chạp năm Mậu Thân, vua Quang Trung cho đại quân ăn tết trước. Người nói: “Nay ta ăn tết Nguyên đán, đợi đến mồng 7 tháng giêng vào thành Thăng Long sẽ mở tiệc lớn. Các người hãy ghi lấy lời ta nói xem có đúng thế không?”.
Chén vui vừa cạn, 5 đội hùng binh rần rần chuyển bước. Sau đội chiến tượng của vua Quang Trung và nữ tướng Bùi Thị Xuân là đoàn chiến mã cờ xí rợp trời, đoàn cồng chiêng đông đúc của người Bahna vừa đi, vừa diễn xướng (theo các nhà nghiên cứu, tiếng cồng chiêng giục giã ra trận khi có chiến tranh hay có thú dữ về phá nương rẫy. Tiếng cồng chiêng thôi thúc trai tráng phải quên mình vì sự sống còn của bộ tộc. Khi thắng trận trở về, tiếng cồng chiêng trong lễ hội đâm trâu sẽ dồn dập, tưng bừng hơn, mang ý nghĩa ăn mừng chiến thắng.Cồng chiêng Tây Nguyên được UNESCO vinh danh Kiệt tác di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại từ 2005).
Một nét sông Kôn qua làng Tây Sơn, nơi phát tích của “Tây Sơn tam kiệt”
Đoàn quân cồng chiêng còn có các chiến binh với sắc phục Bahna mang cung tên, giáo mác diễu hành; nối theo là đoàn các võ sư, võ sinh với gươm, giáo, kiếm, roi,... đánh đủ thập bát bang võ nghệ Tây Sơn, cùng lúc đội nhạc võ biểu diễn ba hồi: Hành binh ra trận mạc - xung trận hãm thành - ca khúc khải hoàn. “Rừng” khán giả như dậy sóng với cảm xúc tự hào khi loa phóng thanh liên tục phát giọng nam, nữ đầy biểu cảm mô tả diễn tiến trận đại phá quân Thanh:
“... nửa đêm Tết Kỷ Dậu, vua Quang Trung hạ đồn Hà Hồi, tiến lên tiêu diệt đồn Ngọc Hồi khi đoàn tượng binh của Đô đốc Long đều đặt đại bác trên lưng voi công phá đồn tiền tiêu Khương Thượng ở phía Tây thành Thăng Long, quân Thanh chết như rạ khiến tên tướng chỉ huy đồn giặc - Sầm Nghi Đống hoảng loạn treo cổ chết. Khí thế chẻ tre, quân ta tiến lên hạ đồn Nam Đồng rồi phá cửa Tây thành Thăng Long. Vừa hay tin, viên tướng Tổng chỉ huy quân Thanh - Tôn Sĩ Nghị đã rụng rời tay chân, mình không kịp mặc giáp, ngựa chưa kịp đóng yên, bỏ cả ấn tín, mọp người trên lưng ngựa mà chạy trốn về phương Bắc. Chiều mồng 5 Tết Kỷ Dậu, vua Quang Trung áo giáp còn đẫm mùi thuốc súng đã cùng các tướng soái ba quân tiến vào thành Thăng Long (trước 2 ngày so dự đoán - NV) giữa muôn vạn người dân cờ xí tưng bừng tung hô chào đón đoàn quân bách thắng...”.
Buổi đầu xuân dự Lễ hội Đống Đa, tham quan Bảo tàng Quang Trung rồi tắm mình trong không gian Tây Sơn hạ đạo - nơi phát tích Tây Sơn tam kiệt - với núi non điệp trùng “long bàn hổ cứ”; dòng sông Kôn hùng vĩ buông mình qua bao ghềnh thác cheo leo, cuồn cuộn đổ xuống từng bãi đá thiên hình vạn trạng giữa ngàn thẳm thâm u của một vùng địa linh nhân kiệt chói lòa hào khí Tây Sơn, du khách dễ say đắm với phong cảnh “non nước hữu tình”. Hãy đến xem các làng võ nổi danh An Thái, An Vinh,...; các lò võ, võ đường vinh danh đất võ Bình Định và nếu có yêu cầu, các võ sư sẵn sàng cho võ sinh biểu diễn, cho thấy “con gái Bình Định múa roi, đi quyền” như thế nào, võ đạo Bình Định có những gì để làm vui tai, đẹp mắt khách phương xa...
Quang Hảo
