Tết này người Mông vùng Cao nguyên đá vui hơn!
Nét độc đáo phong tục ngày Tết của người Mông
Trong ký ức và suy nghĩ của người Mông, Tết là ngày được mong đợi nhất nhất trong năm là thời gian được nghỉ ngơi vui chơi, sau một năm lao động hăng say, vất vả. Ông Hạng Mí De nguyên Chủ tịch Ủy ban Mặt trận Tổ quốc (UBMTTQ) Việt Nam tỉnh Hà Giang cho biết: “Đặc trưng rõ nét trong Tết của người Mông là tính cộng đồng. Trước đây, do cách tính khác nhau nên Tết của người Mông diễn ra trước Tết Nguyên Đán 1 tháng, họ đón Tết vào ngày 30/11 âm lịch hàng năm (trước Tết cổ truyền của người Kinh một tháng) và ăn trong 3 ngày Tuy nhiên, ngày nay do điều kiện kinh tế, xã hội có nhiều thay đổi, đa số người Mông nơi đây đã ăn Tết Nguyên Đán như người Kinh, chỉ trừ một bộ phận nhỏ vẫn duy trì song song Tết theo hệ lịch riêng của họ. Đây được coi là một trong những nét đẹp văn hoá riêng có của đồng bào Mông”.
Mỗi độ xuân về, người Mông dù làm ăn ở đâu cũng nhớ ngày Tết cổ truyền mà về thắp hương tổ tiên, mong các cụ phù hộ cho bản thân, gia đình luôn mạnh khỏe, làm ăn phát tài. Họ sửa sang, thay mới ban thờ. Ban thờ để chính giữa hướng đường, chỉ với một tờ giấy trắng tự làm ra, dán lên tường cùng các hình thù trang trí, biểu tượng cho sức khỏe. Ban thờ của người Mông độc đáo và mang đậm bản sắc dân tộc, thể hiện nét độc đáo, giản dị như cuộc sống của họ. Người Mông quan niệm những vật dụng nó cũng như con người, cũng phải để nó nghỉ, họ niêm phong tất cả các công cụ sản xuất lại, như các lò rèn phải làm lễ đóng lò, cối xay ngô tháo ra, dán một tờ giấy bản lên. Mỗi lần thắp hương cúng tổ tiên, người Mông đem bàn gỗ ra để các vật thờ lên trên đó, ngoài con gà, 2 chiếc bánh dầy, bánh ngô, rượu và hoa quả, họ còn thờ cái cuốc, xẻng, rìu, cái cày… mong giúp cho họ gặp nhiều may mắn trong cuộc sống. Ngoài ra, người Mông còn thờ 2 bếp chính, thắp hương liên tục 3 ngày để thần bếp giúp họ luôn giữ ngọn lửa, xua đuổi tà ma.
Tết Nguyên Đán có thể coi là ngày hội lớn của người Mông, đồng bào chuẩn bị cho những ngày tết rất chu đáo, cẩn thận. Ngày Tết không chỉ là ngày nghỉ ngơi, ăn uống thoả thích mà là ngày tụ họp, gặp gỡ gia đình, đón người thân đi công tác, học hành, đi làm ăn xa trở về. Ngày của người sống, người chết gặp nhau: Con cháu làm lễ cúng viếng tổ tiên, chào mừng ngày âm dương giao hoà và người Mông cũng cầu mong cho mọi sự được bình an, tốt đẹp. Người Mông cũng như các dân tộc khác coi ngày tết là những ngày quan trọng, ngày họ có thể làm tròn nghĩa vụ với anh em, họ hàng, láng giềng, với tổ tiên, với các vị thần mà họ tôn thờ. Người Mông chuẩn bị giấy xanh, đỏ, giấy bản, gà trống, trứng gà, ngô, rượu, nước, những gia đình khá giả có thể mổ lợn, dê, bò... làm lễ cúng Tết.
Người Mông đặc biệt coi trọng ngày 30 tết, họ làm lễ cúng đêm 30 rất cẩn thận và chu đáo. Tối hoặc nửa đêm 30, người ta cúng ma nhà (tổ tiên) bằng một con lợn sống, một con gà còn sống (và phải là gà trống, mà tốt nhất là gà trống tơ). Sau đó mới mang lợn và gà ấy đi giết thịt (nhà nào giàu có thì thịt một con lợn từ 28, 29 để ăn trước). Sau giao thừa, người đàn ông mới được đi lấy nước, họ cầm 3 thẻ hương, 3 tờ giấy bản, cắm đuốc ở đầu nguồn nước, khấn xin được lấy nước, nước lấy về qua cửa chính: 2 lần ra, 3 lần vào, sau đó đổ lên các chén trên bàn thờ làm nước cúng. Thịt xong đem cúng một mâm thịt chín, rồi ăn cơm uống rượu. Người Mông không đón giao thừa, đối với họ, tiếng gà gáy đầu tiên của sáng sớm Mùng 1 mới là cái mốc đánh dấu một năm mới bắt đầu. Nước sáng Mùng 1 là nước tinh khiết, uống vào người sẽ khoẻ mạnh và trừ được ma quỷ, vì thế họ đổ vào đun một ấm để uống. Mùng 1 họ làm cơm mới, thịt mới, nước mới cúng tổ tiên. Sáng Mùng 1 họ mặc quần áo mới, đi hài đi chơi. Trò chơi ngày Tết mà người Mông rất thích là múa khèn, múa ô, chơi cầu lông gà, hát ống, hát dân ca, đua ngựa, bắn nỏ... Mùng 2, mùng 3 Tết họ lấy cơm thịt của ngày mùng 1 đi nhét vào các cây ăn quả quanh nhà để lấy phúc cho cây, cây sẽ sai quả cho mùa bội thu.
Đặc biệt, nói đến Tết của người Mông không thể không nói đến một lễ hội gọi là hội Sải Sán hay Gầu tào (hội cầu phúc). Một gia đình trong làng, nếu hay đau ốm hay chậm có con thì mùng 2 đi dựng một cây nêu lớn ở bãi cỏ đầu làng. Hội này tiếng là do một gia đình tổ chức (gia đình đó gọi là chủ nêu) nhưng thật ra đó là một lễ hội của cộng đồng, thậm chí khi làng này dựng nêu, làng khác cũng đến dự hội. Hội Gầu tào nhằm tạ ơn tổ tiên về mùa màng, súc vật; cầu cho con cháu đông đàn. Hội có thể kéo dài 3 ngày nếu một năm tổ chức một lần; hoặc 9 ngày nếu ba năm tổ chức một lần. Đây là lễ hội lớn nhất của người Mông trong năm và nó thể hiện rõ nhất những đặc trưng văn hoá Mông trong ngày Tết. Trong lễ hội này, sau phần lễ là hát giao duyên và các trò chơi yêu thích của người Mông cũng được mở ra.
Tết này người Mông vui hơn
Theo lãnh đạo huyện Đồng Văn, năm nay người Mông vùng Cao nguyên đá đón một cái tết vui vẻ, đầm ấm hơn vì đời sống có phần khấm khá hơn, tỷ lệ hộ nghèo giảm 6%. Bộ mặt nông thôn ngày càng được đổi mới, đời sống không ngừng được cải thiện; người dân tham gia vào hoạt động thương mại, dịch vụ, du lịch phát triển mạnh có bước đột phá. Năm qua đón 150.000 lượt khách du lịch đến thăm quan. Các hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể thao lễ hội đã khơi dậy mạnh mẽ các giá trị văn hóa truyền thống của các dân tộc.
Phiên chợ Tết có phần vui vẻ nhộn nhịp hơn, khi xuống chợ ai nấy đều vui vẻ, diện những bộ quần áo mới nhất, đẹp nhất. Tại thị trấn Đồng Văn (Hà Giang), phiên chợ cuối năm đông vui như ngày hội với đủ sắc màu trang phục của các dân tộc… các loại hàng hoá, nông sản được bày bán phong phú hơn, dồi dào hơn bình thường. Quần áo, nhu yếu phẩm được phụ nữ quan tâm nhiều nhất. Có nhiều người do ở các xã xa đến, ông Sùng Mí Páo ở xã Ma Lé chia sẻ: “tuy phải đi từ 4h sáng, vượt qua mấy ngọn núi để xuống cho kịp phiên chợ, nhưng tôi rất vui, vì năm nay đời sống của bà con có phần no đủ hơn và phiên chợ chính là dịp gặp nhau, chia sẻ vui buồn trong cuộc sống và cùng bạn bè nâng chén rượu”.
Năm nay người Mông ăn Tết có thêm bánh, rượu… làm bằng tam giác mạch, nó vừa là sản phẩm nông nghiệp gắn với các sản phẩm phát triển du lịch. Rượu hoa tam giác mạch nồng nàn “Men tình Cao nguyên đá”, được kết tinh từ hương hoa của trời đất làm say đắm các du khách thập phương. Đến Cao nguyên đá, Cột cờ Quốc gia Lũng Cú, với những cánh đồng hoa tam giác mạch, điệu múa, tiếng khèn say đắm thân thiện của con người từ nụ cười, ánh mắt đến nét sinh hoạt của chàng trai, cô gái Mông tôn thêm những vẻ đẹp huyền bí choáng ngợp với thiên nhiên, cảnh quan ở nơi đây./.
