Văn hoá ẩm thực vùng đất Mẫu Âu Cơ

Đi dọc những miền quê Hạ Hòa, du khách sẽ cảm nhận được nơi đây như một bức tranh nhiều màu sắc được hội tụ bởi dáng hình của núi đồi trập trùng, của sông ngòi uốn lượn xanh thẳm, của những con đường làng quanh co và những ngôi nhà quần tụ nơi xóm làng. Nơi đây, rừng cọ, đồi chè xanh thẳm và những cánh đồng bát ngát đã tạo nên một vùng quê trung du thanh bình, đẹp như một bức họa. Ở vùng quê ấy, con người đã sinh cơ lập nghiệp từ bao đời và tạo dựng cho mình những nét văn hóa rất riêng, chỉ có ở vùng đất này. Trong đó, văn hóa ẩm thực là một nét văn hóa không thể thiếu và trở thành linh hồn của văn hóa dân gian Hạ Hòa.

Nhà nghiên cứu văn hoá dân gian Đặng Đình Thuận, Phó Chủ tịch Hội văn nghệ dân gian tỉnh Phú Thọ cho biết: “Từ xa xưa, ẩm thực của vùng quê Hạ Hòa được tạo bởi những sản vật núi rừng, ruộng vườn, sông ngòi nơi đây, do chính bàn tay con người tạo ra. Đó là những sản phẩm nông nghiệp được cư dân nơi đây làm ra trong quá trình sản xuất. Từ hạt gạo, củ sắn, củ khoai, bắp ngô, củ từ đến các loại rau xanh trong vườn nhà, hái trên rừng, các loại cá đánh bắt dưới sông ngòi, ao đầm...đã cung cấp những nguồn nguyên liệu chính gốc để làm nên những món ăn trong cuộc sống thường ngày của người dân”.

Ẩm thực Hạ Hòa có sự đa dạng và độc đáo. Trải qua năm tháng, cư dân ở đôi bờ sông Thao, nơi những làng quê bình dị đã sáng tạo ra những món ăn gắn với đời sống nông nghiệp, với nếp sống, tập quán và quan niệm nhân sinh. Khi nói đến các món ăn ở vùng quê Hạ Hòa có thể phân loại ra thành các nhóm như nhóm ẩm thực được tạo ra từ hạt gạo và các loại ngũ cốc như xôi đỗ, xôi trắng, rượu mọng, chè con ong, chè lam, chè kho, bánh tò te, bánh trưng, bánh sắn, bánh dợm, bánh mật, bún, bánh rán, bánh đúc....Nhóm ẩm thực từ sản vật trên núi rừng có măng sặt, măng tre, măng mai, măng mạnh tông, rau sắn, rau rượu, rau đắng cảy, rau má, lóng chuối, cọ ỏm...

Đậm đà món cá thính Hạ Hòa.

Nhóm ẩm thực từ vật nuôi vườn nhà có gà đồi nướng, vịt om sấu, vịt nướng lu, thịt kho trám, cá mương kho trám, tép sông, cá trắm, cá chép om dưa, tép đục ngòi Lao, cá nheo nướng, thịt lợn muối chua nướng chả, thịt lợn áp chảo, giò tai...Nhóm ẩm thực từ các loại cây ăn quả trong vườn có mít, dứa, chuối, bưởi đào, ổi đào, hồng, cậy, dưa chuột, dâu da, quất hồng bì, cam, quýt, quất, chanh, phật thủ, na, xoài....Nhóm ẩm thực từ các giống cây trồng dưới nước có các món ăn từ sen như chè sen, canh củ sen, nộm ngó sen, nộm ngó bông súng, củ ấu, canh dải khoai nước...Nhóm ẩm thực chưng cất từ các loại quả thành nước uống giải khát như nước ngâm quả dâu, quả mơ, quất hồng bì. Ngoài ra còn có nhóm ẩm thực nước uống từ các loài thảo dược như nước chè xanh, nước nhân trần, chè nội, nước lá vối, nước củ đinh lăng, nước lá sen, nước râu ngô...

Nét độc đáo trong ẩm thực ở Hạ Hòa được thể hiện ở sự kết hợp tinh tế trong cách chế biến của người dân nơi đây. Những nguyên liệu khi chưa tạo thành món ăn, với bàn tay khéo léo của người chế biến, sự kết hợp hài hòa, tinh tế giữa các yếu tố như quan niệm, tập quán, gia vị đã tạo nên những món ăn độc đáo, mang đậm chất quê của vùng đất này. Phải kể đến món chè kho trong sự kết hợp giữa mật mía, đỗ xanh và sự khéo léo của người chế biến đã tạo nên món chè đậm đà dư vị. Đó là món rượu mọng được người dân làm vào dịp tết Đoan Ngọ với nguyên liệu cơm gạo nếp kết hợp với men và lá chuối tạo nên món ăn ngọt hòa lẫn vị cay của men rượu.

Món cá thính là sự hòa trộn không tách rời của cá, thính ngô hoặc gạo, muối và chum ủ cá, khiến cho miếng cá khô, ngấm muối, giữ được lâu, khi nướng lên có vị thơm, giòn, ngọt. Món bánh đúc tinh tế hơn khi khuấy bột, trộn nhân lạc, tôm, chấm với tương bần. Món ốc nhồi hấp là sự kết hợp giữa vị bổ dưỡng của ốc nhồi, vị thơm của củ sả, lá bưởi, ớt thái lát...

Người Hạ Hòa từ xưa có cách bảo quản ẩm thực khá tinh tế như cá ướp muối trong chum vại, thịt lợn áp chảo ngâm mỡ, thịt lợn muối chua, các loại rau dưa muối, măng phơi khô, các loại giò chế từ thịt lợn cũng để được nhiều ngày, thịt nấu đông, các loại bột nghiền từ ngũ cốc trồng được, cá tôm, tép phơi khô, các loại bánh...

Bánh mật, một món ăn cổ truyền gắn với tín ngưỡng thờ Mẫu Âu Cơ.

Không chỉ có mặt trong bữa ăn hằng ngày của người dân, ẩm thực Hạ Hòa còn gắn liền với các lễ hội dân gian có từ ngàn xưa tại các đình, đền trên địa bàn huyện. Vào mỗi dịp lễ hội, người dân quanh vùng đã chuẩn bị mâm lễ để dâng cúng tiên tổ, thành hoàng. Mâm lễ là các món được lưu truyền, gìn giữ từ xa xưa đến nay đã thể hiện sự thành kính của con cháu đối với tiên tổ. Phải kể đến mâm lễ chay gồm 100 cầu bánh mật, bánh khảo, oản, hoa quả trong lễ dâng Tổ Mẫu Âu Cơ tại lễ hội đền Mẫu Âu Cơ xã Hiền Lương vào ngày mùng 7 tháng giêng hằng năm. Đó là thủ lợn đen, gà tía, xôi trắng nén, rượu mọng, hoa quả trong mâm lễ dâng ngài Côn Nhạc Đại Vương tại lễ hội đền Chu Hưng mùng 7 tháng giêng hằng năm...

Ẩm thực trong không gian diễn xướng lễ hội được tạo bởi sự cố kết cộng đồng, làng xã từ xa xưa đến nay vẫn lưu giữ ở Hạ Hòa. Điển hình là lễ hội đền Chu Hưng (Ấm Hạ). Để có lễ vật dâng cúng, cả xã chọn một gia đình văn hóa, nuôi một con lợn đen tuyền từ đầu năm để đến tháng giêng năm sau sẽ mổ lợn làm lễ. Còn 9 khu dân cư, mỗi khu sẽ chuẩn bị một lễ để dâng lên Côn Nhạc Đại Vương. Lễ gồm hai loại lễ mặn và lễ chay. Lễ mặn có thể là ván xôi gà, lợn quay, thủ lợn. Lễ chay gồm hoa quả, bánh ngọt...Đêm trước ngày diễn ra lễ hội, người dân trong khu tập trung tại nhà văn hóa để cùng nhau sắm lễ, bày lễ để đến sáng hôm sau cùng nhau rước lễ vào đền.

Mỗi khi bếp lửa bập bùng, làn khói lan tỏa trên mái bếp cũng là lúc những bà mẹ quê ở Hạ Hòa bình dị tảo tần lại bắt đầu công việc thường ngày là nấu cho cả nhà một bữa cơm. Tình yêu thương của mẹ dành cho những người thân trong gia đình được mẹ truyền vào nồi cơm dẻo thơm, vào những món ăn đậm đà dư vị. Những ngày hè oi ả, mâm cơm quê với canh rau muống, canh mùng tơi nấu cua đồng, quả cà pháo muối sổi, bát tương quê sóng sánh, đĩa cá rô đồng kho quả chay, quả dọc đậm đà dư vị thôn quê. Những chiều đông giá rét, bát canh cá nóng hổi mẹ nấu với dọc mùng, chuối xanh và rau thơm trong vườn nhà mà ai cũng phải xuýt xoa....Chỉ vậy thôi, bữa cơm đạm bạc mà ấm áp nghĩa tình.

Ông Nguyễn Đình Vỵ, hội viên Hội văn nghệ dân gian tỉnh Phú Thọ cho biết: “Từ trong đời sống dân gian của vùng quê Hạ Hòa, dù có thời điểm cuộc sống có khó khăn, thiếu thốn hay khi xã hội sung túc, nhà nhà no đủ, dù sinh ra và lớn lên rồi gắn bó trọn đời với vùng quê thanh bình này hay đi tới chân trời góc bể, những món ăn nơi quê hương Hạ Hòa đã không chỉ là món ăn nuôi sống con người mà đã thấm sâu vào tâm hồn mỗi người dân Hạ Hòa về dư vị, chất dân dã, những kí ức về tuổi thơ không phai mờ”.

Một bát tép riu rang khế, một vài miếng cá thính nướng thơm nức, bát mắm tép chưng, bát canh chua, bát canh rau sắn nấu cá, mấy con bống kho nhạt...chỉ chừng ấy thôi đã trở thành dư vị không thể thiếu trong mỗi người, dù có đi đến nơi đâu xa xôi cũng không sao quên được, chỉ mong sao được về thật nhanh, ngồi bên bếp lửa bập bùng, bên dáng mẹ hao gầy đang gửi trọn tình yêu thương, sự thơm thảo trong mỗi món ăn. Mỗi khi đặt chân đến vùng đất Hạ Hòa, khung cảnh hữu tình và dư vị đậm đà trong mỗi món ăn đã để lại dấu ấn khó phai mờ trong lòng du khách và bè bạn muôn nơi về nét văn hóa ẩm thực nơi đây./.