Xây dựng hệ sinh thái cho điện ảnh Việt Nam 

Năm 2025, phim Việt Nam lần đầu vượt mốc 60% thị phần phòng vé trong nước; bước sang những tháng đầu năm 2026, tỷ lệ này tiếp tục tăng lên hơn 70%. Nhưng giới chuyên gia cảnh báo, mức tăng này chưa hẳn đồng nghĩa với phát triển ổn định, khi phần lớn lợi nhuận vẫn dồn vào một số phim ăn khách, khoảng cách với phần còn lại của thị trường vẫn rất xa. Vấn đề đặt ra lúc này là làm sao biến đà tăng trưởng đó thành một hệ sinh thái thật sự bền vững...

Hình ảnh trong bộ phim “Mưa đỏ”. (Ảnh: Nhà sản xuất)

Tăng trưởng nhanh nhưng chưa đồng đều

Nửa đầu năm 2026, khoảng hơn 30 phim Việt ra rạp, tăng gần 70% so với cùng kỳ năm trước, trong đó có 8 phim vượt mốc doanh thu 100 tỷ đồng. Thể loại cũng đa dạng hơn, từ chính kịch, gia đình đến kinh dị, giả tưởng. Đáng chú ý, kinh phí sản xuất được nâng lên mặt bằng mới, phổ biến ở mức từ 100-130 tỷ đồng cho một dự án quy mô vừa, dấu hiệu cho thấy nhà sản xuất đã tự tin “đặt cược” vào chất lượng, thay vì chạy theo số lượng.

Nhưng nhìn sâu vào cơ cấu doanh thu, thị trường lại bộc lộ không ít bất cập. Tiến sĩ Nguyễn Thu Hà, nguyên Phó Cục trưởng Cục Điện ảnh, dẫn số liệu năm 2025: Hơn 55 phim ra rạp, doanh thu hơn 3.700 tỷ đồng, lần đầu chiếm hơn 60% thị phần. Tuy vậy, theo bà Hà, mức tăng trưởng này chưa đồng nghĩa với phát triển ổn định, bởi doanh thu vẫn phân hóa mạnh, phần lớn lợi nhuận tập trung vào một số ít phim thành công, còn khoảng cách giữa nhóm dẫn đầu với phần còn lại ngày càng lớn. Vấn đề cốt lõi nằm ở cơ chế vận hành của cả hệ sinh thái, chứ không chỉ ở từng bộ phim riêng lẻ.

Theo giới chuyên môn, thị trường tăng trưởng chênh lệch như vậy một phần vì điện ảnh Việt Nam đang thiếu các thiết chế trung gian để san sẻ rủi ro, kết nối nguồn lực. Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thị Thu Phương, Viện trưởng Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam, chỉ ra rằng ngành đã có đủ các khâu từ phát triển dự án, sản xuất, phát hành đến thị trường và công chúng, nhưng các khâu này còn rời rạc, liên kết ngắn hạn. Việc thiếu quỹ phim, trung tâm phát triển dự án hay chợ dự án khiến cho nhà làm phim phải kiêm nhiệm quá nhiều vai trò, từ sáng tác, tìm vốn, kết nối sản xuất đến tự tìm đầu ra cho tác phẩm của mình.

Hệ quả là những thành công trên thị trường quốc tế của điện ảnh Việt Nam đến nay phần lớn vẫn mang tính đơn lẻ. Đạo diễn, Nghệ sĩ Ưu tú Bùi Trung Hải cho rằng, điện ảnh Việt Nam cần hòa nhập dòng chảy quốc tế càng nhanh, càng mạnh càng tốt, nhưng đó không thể là chuyện của vài cá nhân mà cần cả một hệ thống, một thế hệ làm phim có bài bản, có tổ chức đứng sau.

Xây dựng một chợ phim uy tín

Một bước đi cụ thể theo hướng nêu trên vừa được thực hiện. Theo đó, ngày 20/8, Cục Điện ảnh (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) và Công ty cổ phần Triển lãm và Hội nghị toàn cầu (GloEx) đã ký bản ghi nhớ phối hợp tổ chức Thị trường phim và nội dung số Việt Nam, dự kiến diễn ra vào cuối tháng 11 tại Hà Nội, gắn với Liên hoan phim quốc tế Hà Nội lần thứ VIII. Đây là lần đầu một liên hoan phim trong nước có thêm một chợ phim đúng nghĩa, nơi diễn ra mua bán bản quyền, đàm phán đồng sản xuất và xúc tiến đầu tư, bên cạnh hoạt động chiếu phim, trao giải quen thuộc.

Cục trưởng Cục Điện ảnh Đặng Trần Cường nhìn nhận, nội dung điện ảnh Việt Nam đang phát triển mạnh, nhưng để bước ra thế giới và được khán giả quốc tế đón nhận vẫn còn nhiều việc phải làm, trong đó có việc xây dựng một sân chơi thương mại đủ uy tín để giới thiệu ngành công nghiệp điện ảnh, giải trí trong nước với bạn bè quốc tế. Ông Cường cho rằng, một sự kiện điện ảnh hiện đại cần đi kèm hoạt động thương mại, thay vì chỉ dừng ở phần lễ hội, bởi đây chính là phần việc giúp hình thành thị trường và thúc đẩy cả ngành. Quy mô dự kiến của sự kiện thu hút khoảng 200 gian hàng, đại diện hơn 100 công ty, thương hiệu đến từ hơn 15 quốc gia và vùng lãnh thổ, bao gồm nhiều thị trường điện ảnh mạnh của châu Á, như: Hàn Quốc, Nhật Bản, Trung Quốc, Thái Lan, Singapore, Malaysia. Ông Wong Chiang Tat, Chủ tịch Hội đồng quản trị GloEx, cho biết mục tiêu là kết nối doanh nghiệp Việt Nam với các đối tác tiềm năng trên thế giới, từ nhà mua, nhà phân phối, nhà sản xuất cho tới nhà đầu tư và đối tác nội dung.

Cục Điện ảnh giao một phần việc tổ chức cho doanh nghiệp tư nhân có mạng lưới toàn cầu như GloEx đảm nhận hạ tầng, kết nối đối tác quốc tế là lựa chọn thực tế với một ngành còn non trẻ, khi nguồn lực nhà nước có hạn, còn kinh nghiệm tổ chức và mạng lưới khách mời lại là thế mạnh của khu vực tư nhân.

Thể chế đi trước, thị trường theo sau

Giới chuyên môn kỳ vọng chợ phim sẽ tạo bước bứt phá cho điện ảnh Việt Nam. Song theo ông Đặng Trần Cường, việc cần ưu tiên hàng đầu trong thời gian tới lại là hoàn thiện thể chế, xây dựng cơ chế phù hợp để triển khai các hoạt động liên quan thị trường phim. Có khung pháp luật rõ ràng, doanh nghiệp mới yên tâm đầu tư dài hạn; có cơ chế minh bạch về bản quyền, hợp tác sản xuất, đối tác nước ngoài mới sẵn sàng rót vốn. Chợ phim, vì thế, chỉ là một bước cụ thể hóa chủ trương, chứ chưa phải đích đến cuối cùng.

Phát biểu tại lễ ký bản ghi nhớ phối hợp tổ chức Thị trường Phim và Nội dung số Việt Nam, Thứ trưởng Văn hóa, Thể thao và Du lịch Tạ Quang Đông nhấn mạnh: “Đây là một sự kết hợp hoàn hảo, khi lần đầu Việt Nam mở rộng sang một lĩnh vực mới và cần thiết. Nghị quyết số 80- NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đã mở ra một giai đoạn phát triển mới của văn hóa dân tộc, trong đó công nghiệp văn hóa được coi là một mũi nhọn chiến lược để Việt Nam hội nhập sâu rộng với thế giới”.

Tiến sĩ Ngô Phương Lan, Chủ tịch Hiệp hội Xúc tiến phát triển Điện ảnh Việt Nam, nhận định: Điện ảnh Việt Nam vẫn đang trong quá trình tìm kiếm một mô hình phát triển bền vững hơn, với sự liên kết chặt chẽ hơn giữa sáng tạo, sản xuất, phát hành, đào tạo nhân lực và thị trường. Chợ phim, quỹ phim, trung tâm phát triển dự án hay chính sách thuế là những mảnh ghép và chỉ phát huy tác dụng khi được đặt cạnh nhau trong một tổng thể. Thực tiễn cho thấy, điều điện ảnh Việt Nam cần hiện nay là một hệ sinh thái vận hành liên tục, nơi chính sách, thị trường, thiết chế trung gian và nguồn nhân lực cùng lúc chuyển động, hướng tới sự phát triển bền vững.

Thi Phong (Báo Nhân dân)