Kiến tạo chuỗi giá trị bền vững cho hạt gạo Việt
Thắt chặt liên kết chuỗi và chế biến sâu sẽ góp phần nâng giá trị hạt gạo, tăng thu nhập cho nhà nông. Bước đi này mở đường cho ngành lúa gạo thích ứng hiệu quả với biến đổi khí hậu và phát triển kinh tế xanh, bền vững.
Nông dân tại nhiều HTX trồng lúa ở ĐBSCL rất cần nguồn vốn đầu tư máy móc, công nghệ để thu gom và sử dụng rơm.
Bệ phóng từ vùng trọng điểm
Việt Nam tiếp tục khẳng định vị thế là một trong những quốc gia sản xuất và xuất khẩu lúa gạo hàng đầu thế giới. Năm qua, diện tích canh tác lúa đạt hơn 7,1 triệu héc-ta với sản lượng 43,5 triệu tấn. Vùng ĐBSCL giữ vai trò hạt nhân, đóng góp gần 60% sản lượng và hơn 90% lượng gạo xuất khẩu cả nước. Riêng năm 2025, ĐBSCL cung cấp hơn 7,5 triệu tấn gạo xuất khẩu, trong đó gạo chất lượng cao và gạo thơm chiếm khoảng 75%. Kim ngạch xuất khẩu toàn ngành duy trì ổn định ở mức trên 3 tỉ USD mỗi năm từ năm 2020 đến nay.
Dù diện tích canh tác giảm, nhưng ngành lúa gạo vẫn giữ vững sản lượng và nâng cao giá trị nhờ cải thiện chất lượng. Tuy nhiên, trước sức ép từ biến đổi khí hậu, thu nhập của nông dân và các tiêu chuẩn khắt khe từ thị trường quốc tế, chuyển dịch sang sản xuất xanh, sạch và giảm phát thải trở thành mệnh lệnh sống còn.
Để hiện thực hóa Đề án phát triển bền vững 1 triệu héc-ta chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng ĐBSCL đến năm 2030 (Đề án 1 triệu héc-ta lúa), toàn ngành Nông nghiệp cần tháo gỡ các nút thắt về vốn và hạ tầng. Đồng thời, đẩy mạnh liên kết chuỗi giá trị và ứng dụng công nghệ hiện đại vào chế biến sâu là chìa khóa then chốt giúp lúa gạo Việt Nam vươn xa hơn trên thị trường thế giới.
Theo ông Tô Văn Huấn, Chuyên viên Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Việt Nam đứng thứ 6 toàn cầu về diện tích canh tác lúa và thứ 5 về tổng sản lượng. Trong nhóm 11 quốc gia sản xuất lúa lớn nhất thế giới, nước ta đứng vị trí thứ 2 về năng suất. Năng suất lúa bình quân toàn quốc ghi nhận mức tăng từ 53,4 tạ/ha vào năm 2010 lên 61,1 tạ/ha vào năm 2025 nhờ cải tiến giống và ứng dụng tiến bộ kỹ thuật. Song, hiện ngành lúa gạo vẫn còn gặp khó khăn do cạnh tranh gay gắt trên thị trường quốc tế, gia tăng rào cản kỹ thuật và thuế quan từ các nước. Việc thu hoạch, phơi sấy, chế biến lúa gạo, khai thác sử dụng rơm và các phụ phẩm còn gặp khó, nhất là trong mùa mưa do hạn chế về hạ tầng và công nghệ. Những năm gần đây, vùng ĐBSCL còn chịu tác động ngày càng tăng của biến đổi khí hậu và xâm nhập mặn ảnh hưởng đến việc canh tác lúa của nông dân.
Mệnh lệnh chuyển dịch xanh và liên kết chuỗi
Qua hơn 2 năm triển khai Đề án 1 triệu héc-ta lúa theo chủ trương của Chính phủ, đề án đã chứng minh tính đúng đắn, cấp thiết và bước đầu mang lại kết quả tích cực trong việc phát triển nông nghiệp hiện đại, bền vững, thích ứng với biến đổi khí hậu. Các mô hình lúa chất lượng cao và phát thải thấp đã giúp lợi nhuận của nông dân tăng 1,5-9,3 triệu đồng/ha/vụ và giảm phát thải 3-4 tấn tương đương CO₂/ha/vụ. Các doanh nghiệp, hợp tác xã (HTX) và bà con nông dân đã chú trọng hơn đến liên kết sản xuất, nâng cao chất lượng sản phẩm, chuyển đổi sang quy trình canh tác bền vững. Từ các mô hình trồng lúa chất lượng cao và phát thải thấp, nước ta đã có trên 70.000 tấn gạo được gắn logo nhãn hiệu “Gạo Việt xanh, phát thải thấp” đưa Việt Nam trở thành quốc gia đầu tiên sản xuất và xuất khẩu gạo carbon thấp với quy mô lớn.
Tuy nhiên, Đề án 1 triệu héc-ta lúa vẫn gặp trở ngại do hạ tầng thủy lợi chưa đồng bộ và các HTX khó tiếp cận nguồn vốn ưu đãi để đầu tư công nghệ. Liên kết giữa nông dân tại các HTX và doanh nghiệp tại nhiều nơi chưa chặt chẽ và chưa tạo chuỗi liên kết bền vững. Do vậy, cần sự phối hợp đồng bộ giữa các bên nhằm thắt chặt liên kết, khơi thông nguồn vốn, đẩy mạnh ứng dụng máy móc và công nghệ hiện đại để khai thác tốt phụ phẩm, đa dạng hóa sản phẩm chế biến sâu, từ đó mang lại giá trị gia tăng cao.
Bà Nguyễn Thị Hoàng Yến, Phó Cục trưởng Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường, cho biết: “Để thúc đẩy liên kết chuỗi trong thực hiện Đề án 1 triệu héc-ta lúa, Cục đang phối hợp đẩy mạnh hoạt động tư vấn, đào tạo cho các bên có liên quan. Tư vấn, hỗ trợ nâng cao năng lực về xây dựng chuỗi liên kết, xây dựng phương án tổ chức sản xuất và chuyển đổi số cho các HTX trồng lúa tại vùng ĐBSCL”.
Liên kết chuỗi là nhiệm vụ trọng tâm giúp ngành lúa gạo phát triển bền vững, tăng trưởng xanh và giảm phát thải. Theo ông Lê Thanh Tùng, Chủ tịch Hiệp hội Ngành hàng lúa gạo Việt Nam, để thúc đẩy liên kết chuỗi, phát triển sinh kế và tăng lợi nhuận cho người trồng lúa, Hiệp hội đang thúc đẩy hình thành liên minh các doanh nghiệp nông nghiệp phục vụ Đề án phát triển bền vững 1 triệu héc-ta chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh ĐBSCL đến năm 2030. Qua đó, quy tụ doanh nghiệp, HTX, các ngân hàng, tổ chức tài chính nhằm khơi thông vốn tín dụng cho liên kết chuỗi giá trị lúa gạo. Đề xuất các ngân hàng có cơ chế tài chính linh hoạt hoặc chính sách thí điểm tạm thời theo từng vụ lúa và địa bàn cụ thể để tháo gỡ điều kiện thế chấp tài sản khi vay vốn.
Bài, ảnh: KHÁNH TRUNG
