Nguy cơ thiếu nước gia tăng: Sẵn sàng kịch bản ứng phó El Nino 

Xu thế thiếu hụt nguồn nước hiện nay có những nét tương đồng với năm 2015, 2019 và 2023 - những năm chịu ảnh hưởng lớn của El Nino và sau đó đã xảy ra các đợt hạn hán, thiếu nước diện rộng.

Nguồn nước. (Ảnh: Hoài Nam/Vietnam+)

Trước nguy cơ El Nino gây thiếu hụt nguồn nước trong mùa khô 2026-2027, Cục Quản lý tài nguyên nước (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) đang khẩn trương xây dựng các kịch bản ứng phó theo từng mức độ rủi ro.

Trao đổi với phóng viên, Cục trưởng Cục Quản lý tài nguyên nước Châu Trần Vĩnh nhấn mạnh tinh thần “chủ động từ sớm, từ xa,” không chờ đến mùa khô mới chống hạn, nhằm bảo đảm nước sinh hoạt và duy trì sản xuất.

Nguy cơ thiếu hụt "kép" dòng chảy, mực nước

- Thưa ông, El Nino được dự báo có cường độ mạnh, nguy cơ thiếu hụt nguồn nước trong mùa khô 2026-2027. Qua theo dõi diễn biến, ông đánh giá thế nào?

Cục trưởng Châu Trần Vĩnh: Tác động của El Nino đối với Việt Nam đã thể hiện rõ từ giữa năm 2026. Trong tháng 6-8, dòng chảy trên hầu hết sông, suối thuộc 12 lưu vực sông lớn thấp hơn 10-75% so với trung bình nhiều năm. Đến tháng Chín, mặc dù một số lưu vực xuất hiện mưa lũ, nhưng dòng chảy nhìn chung vẫn thiếu hụt, có xu thế thấp hơn mức trung bình nhiều năm.

Đây là diễn biến cần lưu ý bởi xu thế thiếu hụt nguồn nước hiện có những nét tương đồng với năm 2015, 2019 và 2023 - những năm chịu ảnh hưởng lớn của El Nino và sau đó đã xảy ra các đợt hạn hán, thiếu nước diện rộng trên các lưu vực sông, ảnh hưởng lớn đến sản xuất và đời sống của nhân dân.

Theo thống kê đối với 43 hồ chứa thủy điện lớn, 189 hồ thủy lợi, trong các năm El Nino, 100% hồ thủy điện không tích đủ nước, tổng dung tích thiếu hụt khoảng 7,73-11 tỷ m³; 65% số hồ thủy lợi không tích đủ nước theo thiết kế. Kinh nghiệm từ các năm trước cho thấy tác động của El Nino đối với nguồn nước có thể rất nghiêm trọng.

Điều đáng lo ngại nhất là nguy cơ thiếu hụt kép: Hồ chứa không tích đủ nước cuối mùa lũ 2026, trong khi dòng chảy tự nhiên tiếp tục suy giảm suốt 7-9 tháng mùa cạn 2027. Nếu nguồn nước cuối mùa lũ không được cải thiện, áp lực bảo đảm nước cho sinh hoạt và sản xuất sẽ rất lớn.

- Trước diễn biến bất lợi từ El Nino, Cục Quản lý tài nguyên nước dự báo những kịch bản nào có thể xảy ra và phương án ứng phó thế nào?

Cục trưởng Châu Trần Vĩnh: Việc xây dựng kịch bản nguồn nước mùa khô năm 2026-2027 được xác định là cơ sở quan trọng để chủ động điều tiết, phân bổ và sử dụng hiệu quả tài nguyên nước, nhất là trong bối cảnh nguy cơ El Nino làm gia tăng rủi ro hạn hán, thiếu nước.

Với kịch bản rủi ro cao, lượng mưa và dòng chảy có thể giảm phổ biến 10-20% so với trung bình nhiều năm. Nhiều hồ chứa có nguy cơ không tích đủ nước cho mùa cạn 2027; xâm nhập mặn có thể xuất hiện sớm, lấn sâu hơn trung bình và gây ảnh hưởng cục bộ. Do đó, các địa phương cần rà soát lượng nước tích trữ tại các hồ, chủ động cân đối và phân bổ tiết kiệm ngay từ đầu mùa cạn; nước sinh hoạt được ưu tiên hàng đầu, tiếp đến là các nhu cầu sản xuất thiết yếu và hoạt động kinh tế khác.

Đối với kịch bản rủi ro rất cao, lượng mưa và dòng chảy có thể thiếu hụt phổ biến 20-40%. Đa số hồ thủy lợi, thủy điện có nguy cơ không tích đủ nước cuối mùa lũ, nhất là tại Nam Trung Bộ, Tây Nguyên và Nam Bộ. Khi đó, xâm nhập mặn có thể đến sớm, lấn sâu với mức độ tương đương các đợt El Nino rất mạnh giai đoạn 2015-2016 và 2019-2020. Với kịch bản này, việc phân phối nước phải được kiểm soát chặt chẽ theo thứ tự ưu tiên; hạn chế nhu cầu chưa cấp thiết, điều chỉnh lịch sản xuất hoặc cắt giảm hoạt động tiêu tốn nhiều nước nhưng hiệu quả kinh tế thấp.

Dự kiến trong tháng Mười và tháng 11/2026, Bộ Nông nghiệp và Môi trường sẽ công bố diễn biến, trạng thái nguồn nước và các giải pháp ứng phó tương ứng, ưu tiên những khu vực có nguy cơ cao như Nam Trung Bộ, Tây Nguyên và Nam Bộ.

Không chờ đến mùa khô năm 2027 mới chống hạn, mà phải hành động ngay từ những tháng cuối năm 2026. (Ảnh minh họa: Nguồn: Vietnam+)

Hiện chúng tôi đang khẩn trương phối hợp với các cơ quan chuyên môn xây dựng kịch bản chi tiết cho từng lưu vực sông. Các kịch bản sẽ là căn cứ để bộ, ngành và địa phương xây dựng kế hoạch khai thác, sử dụng nước phù hợp với khả năng nguồn cung. Khi xuất hiện nguy cơ hạn hán, thiếu nước, bộ sẽ phối hợp đề xuất phương án điều hòa, phân phối nguồn nước, điều chỉnh hạn ngạch khai thác và chế độ vận hành hồ chứa, liên hồ chứa...

Không chờ đến mùa khô mới chống hạn

- Để góp phần giảm đáng kể thiệt hại do những tác động xấu từ El Nino, theo ông, đâu là giải pháp quan trọng nhất cần chủ động triển khai?

Cục trưởng Châu Trần Vĩnh: Thông điệp quan trọng nhất mà chúng tôi muốn nhấn mạnh lúc này là “Không chờ đến mùa khô năm 2027 mới chống hạn, mà phải hành động ngay từ những tháng cuối năm 2026.” Trong đó, tinh thần chủ động từ sớm, từ xa, cần được cụ thể hóa qua 4 nhóm nhiệm vụ trọng tâm.

Thứ nhất là tích nước đúng thời điểm, phân phối theo thứ tự ưu tiên. Các địa phương, chủ hồ phải bám sát diễn biến khí tượng thủy văn và dự báo nguồn nước để tận dụng các đợt mưa cuối mùa, tích trữ cho mùa cạn.

Việc vận hành phải bảo đảm an toàn hồ đập, đồng thời sẵn sàng hạ mực nước khi có dự báo mưa lũ để cắt, giảm lũ cho hạ du. Kế hoạch sử dụng nước phải được chuẩn bị sớm, ưu tiên cao nhất cho sinh hoạt. Khi nguồn nước thiếu hụt, cần điều chỉnh hoặc cắt giảm các nhu cầu chưa cấp thiết, sử dụng nhiều nước nhưng hiệu quả kinh tế thấp.

Thứ hai, các địa phương cần rà soát diện tích có nguy cơ thiếu nước để điều chỉnh cây trồng, mùa vụ, giảm diện tích canh tác ở nơi không bảo đảm nguồn cấp. các khu vực Duyên hải Nam Trung Bộ, Tây Nguyên, Đông Nam Bộ, Đồng bằng sông Cửu Long cần bố trí lịch gieo trồng tránh cao điểm hạn hán, xâm nhập mặn.

Thứ ba là sẵn sàng nguồn nước dự phòng. Cần kiểm tra, bảo dưỡng công trình cấp nước và các giếng khoan đã được điều tra, bàn giao để phục vụ sinh hoạt khi nguồn nước mặt thiếu hụt. Đồng thời, rà soát khả năng tích trữ, cấp nước của hồ thủy lợi và chuẩn bị phương án dẫn chuyển nước tới vùng thiếu nước nếu khả thi.

Thứ tư, cơ quan tài nguyên nước, khí tượng thủy văn, thủy lợi, nông nghiệp, công thương, xây dựng, chính quyền địa phương và đơn vị khai thác, cần phải phối hợp chặt chẽ để cân đối, điều hòa nguồn nước. Sự chủ động phải thể hiện trong từng kế hoạch sản xuất, phương án cấp nước và quyết định vận hành hồ chứa.

- Ngoài các nhóm nhiệm vụ, giải pháp trên, ông có khuyến cáo gì đối với các địa phương, các ngành và đơn vị quản lý, vận hành hồ chứa thủy lợi?

Cục trưởng Châu Trần Vĩnh: Để ứng phó hiệu quả với đợt El Nino cường độ mạnh này, tôi muốn nhấn mạnh ba yêu cầu cốt lõi. Đó là ưu tiên nước sinh hoạt, phối hợp vận hành hồ chứa và điều hành dựa trên dữ liệu cập nhật.

Theo đó, các địa phương và ngành sử dụng nước cần kiểm tra hạ tầng cấp nước, xây dựng phương án phân phối tiết kiệm, bảo đảm nước sinh hoạt cho người dân. Với hồ chứa đa mục tiêu, cần cân đối nguồn cấp cho sinh hoạt, sản xuất thiết yếu và phát điện, nhất là trong cao điểm nắng nóng tháng 5-8/2027, khi nhu cầu điện và nước cùng tăng.

Các đơn vị vận hành hồ thủy lợi, thủy điện phải theo dõi sát dự báo khí tượng thủy văn, tính toán lượng nước về hồ và phối hợp với các hồ trên cùng lưu vực. Trên cơ sở tuân thủ quy trình, chủ động đề xuất phương án tích, xả nước linh hoạt, tránh lãng phí nguồn nước ngay từ cuối mùa mưa.

Ngoài ra, để điều hành kịp thời, địa phương và chủ hồ, cần duy trì trao đổi hai chiều với Cục Quản lý tài nguyên nước và các cơ quan chuyên môn; cập nhật đầy đủ, chính xác hiện trạng nguồn nước và tình hình khai thác. Đây là căn cứ xây dựng kịch bản nguồn nước, điều chỉnh phương án điều hòa, phân phối khi xảy ra thiếu hụt.

Trân trọng cảm ơn ông./.

Hùng Võ (Vietnam+)