Ông “Sáu Lò Rèn” làm du lịch 

Một lão nông miệt vườn 73 tuổi, có tròn 60 năm gắn bó với nghề rèn, ngày ngày vẫn đều nhịp búa, đe. Bữa nào cũng vậy, nhiều du khách nước ngoài tìm đến lò rèn nhỏ của ông để ngắm nhìn nghề xưa, cảm nhận nét văn hóa trăm năm từ miệt vườn, đồng ruộng.

Ký ức nghề xưa

Ông lão ấy tên Lê Văn Quyền, tự Sáu Quyền, bà con trong vùng quen gọi Sáu Lò Rèn - tên gắn liền với nghề của ông. Nhà ông Sáu ở ấp Nhơn Phú, xã Nhơn Ái, TP Cần Thơ. Từ trung tâm thành phố đi vào đường Lộ Vòng Cung, qua khỏi dạ cầu Vàm Xáng hơn trăm thước là tới bến đò Nhơn Phú, qua đò chạy chừng 500m là tới.

Tới nhà ông Sáu khi trời mới hừng nắng, ông bà đang lụi hụi nhóm than, chuẩn bị rèn dao. Tranh thủ du khách chưa đến, ông Sáu kể cho chúng tôi nghe ký ức về nghề xưa. Những câu chuyện không chỉ là ký ức của một người làm nghề, mà còn là tri thức dân gian của một loại hình di sản văn hóa cần được bảo tồn.

Theo lời ông, gia đình đã có 3 đời làm nghề rèn, từ ông nội, cha và đến đời ông. Năm 13 tuổi, ông Sáu đã học nghề rèn từ cha và làm nghề cho tới bây giờ. “Nghề này đã nuôi lớn chú, cưới vợ, sinh con rồi lập nghiệp, theo chú cho tới bây giờ. 73 tuổi chớ cũng còn làm hoài. Làm công chuyện khác thì mệt nhưng làm nghề rèn thì khỏe re. Chắc tại quen, 60 năm rồi còn gì!” - ông Sáu cười hiền.

Vợ chồng chị Selina, du khách người Hà Lan thích thú trải nghiệm tại lò rèn của vợ chồng ông Sáu Quyền. Ảnh: DUY KHÔI

Ngần ấy năm làm nghề, ông Sáu như một “di sản sống”. Ông có thể rèn đủ loại vật dụng, từ dao, búa, trét, lưỡi hái, lưỡi cày, lưỡi vòng gặt đến phảng, búa… Rèn sao cho dao bén, lâu cùn, bể lửa thổi sao cho lửa vừa nung, đe búa sao cho vừa tay… tất cả là kinh nghiệm được đúc kết qua thời gian. Cách nay hơn 40 năm về trước, khi bà con ĐBSCL còn canh tác lúa nhiều, mỗi năm, cha con ông rèn đến vài chục ngàn lưỡi hái dùng để thu hoạch lúa. Thương lái đến lấy hàng tấp nập, chuộng lưỡi hái của lò rèn nhà ông vì bén, cắt lúa đứt ngọt.

Trong nghề rèn, theo ông Sáu Quyền, hai “tuyệt kỹ công phu” là rèn lưỡi cày và phảng. Hồi đó, nông dân chủ yếu là dùng trâu kéo cày. Lưỡi cày được gắn vào thân cày, để trâu kéo theo phía sau. Lưỡi cày có hai bộ phận là yếm và lưỡi. Bài toán đặt ra với người thợ rèn là làm sao khi trâu đi đường cày, lưỡi cày xắn vào đất thì đất tự động lật lên theo chiều chuyển động của lưỡi, làm tơi đất. Điều đó đòi hỏi thợ rèn gắn yếm và lưỡi ở vị trí tương thích, chính xác.

Khó nhất và cực nhất trong nghề rèn là rèn phảng. Cây phảng theo chân nông dân miền Tây trong hành trình khẩn đất, khai hoang, chinh phục thiên nhiên và chính những người thợ rèn như ông Sáu Quyền đã đồng hành cùng hành trình ấy. Ông Sáu Quyền rành rẽ về các loại phảng như phảng nắp, phảng giò nai, phảng cổ cò, phảng cổ lùn… Ông Sáu lý giải: Bà con phân biệt loại phảng phát là phảng lưỡi lớn, phát cái nào là đáng cái đó; phảng chế thì nhỏ hơn. Rèn phảng cực vì kích thước dài, có loại dài khoảng 8,5 tấc tới 8,7 tấc, chưa kể uốn cong ở cổ. “Chuyện uốn cổ phảng cũng là một kỹ thuật khó. Uốn sao cho đạt góc độ vừa phải để khi phát thì phảng “ăn cỏ” (nghĩa là trúng và đứt cỏ - NV), không là bị dội ra, cỏ không đứt” - ông Sáu chia sẻ.

Cầm xề dao sáng loáng, ông Sáu giới thiệu, nào là dao cau, dao phay, dao yếm, nào là trét, rựa, búa, liềm… Chừng ấy thôi đã cho thấy sự phong phú của nghề và những tri thức dân gian đầy hấp dẫn. Tất cả sản phẩm rèn của lò ông Sáu đều đóng dấu ĐAT, thương hiệu gia truyền của gia đình. Con dấu ấy mang dấu thời gian, mang ký ức tháng năm mà bây giờ ông Sáu kể lại như một hành trình văn hóa, để du khách trải nghiệm và cảm nhận.

Khách Tây học rèn

“Hello!”, “Good Morning!”, vừa thấy đôi vợ chồng chị Selina, du khách người Hà Lan, ghé vào, vợ chồng ông Sáu chào đón bằng những câu chào. Bà Nguyễn Thị Kim Hà, vợ ông Sáu Quyền, thì thụt ống hơi, ông thì trở cây dao đang vùi trong than đỏ, đợi chín đều là đưa lên đe để rèn. Có vậy mà chị Selina trầm trồ không ngớt, còn chồng chị thì cầm điện thoại quay, chụp từng công đoạn, chi tiết. Qua người hướng dẫn, vợ chồng chị tìm hiểu về nghề rèn, tay nghề của ông Sáu và vợ chồng ông thiệt tình chia sẻ. Sau khi tự tay trải nghiệm thụt ống hơi thổi lửa, chị Selina cười tươi: “Chỉ mới làm một chút thôi mà tôi đã thấy mệt. Làm lâu hẳn sẽ tăng cơ bắp”.

Sản phẩm của ông Sáu chỉ có vậy mà lại thu hút khách Tây đến lạ! Nhiều đoàn khách phương Tây đã trở lại lò rèn nhiều lần. Sức hút ấy, phải chăng, đến từ sự chân chất, mộc mạc của nghề, của người. Bà Kim Hà kể, lúc vườn dâu chín, khách Tây cũng có đi tham quan, thưởng thức nhưng họ mê nhất vẫn là nhìn ông Sáu rèn dao. Nhiều người xắn tay “học nghề rèn” như một trải nghiệm khó quên. Mỗi ngày, trung bình có khoảng 10 khách nước ngoài đến tham quan, trải nghiệm tại lò rèn. Qua thời gian, ông bà Sáu đã quen thuộc với công việc mới mẻ này. Bà con trong xóm định vị thương hiệu cho ông bà là “Sáu Lò Rèn làm du lịch”.

Thật ra, trong xóm nhỏ Nhơn Phú bên bờ sông Cần Thơ này hồi trước cũng có vài ba lò rèn từng đỏ lửa. Nhưng rồi qua năm tháng, chỉ có lò rèn của ông Sáu Quyền còn hoạt động. Dao rèn bén, trui lại dao cũng rất mát tay nên bà con lối xóm tin tưởng lắm. Tròn 10 năm trước, trong lúc các công ty du lịch dẫn khách đạp xe trải nghiệm đường quê, nhìn thấy lò rèn của ông Sáu nên ghé lại xem. Cứ vậy, ngày nào cũng có khách ghé coi ông thợ rèn “trên đe dưới búa” ra sao. Khách Tây trầm trồ không ngớt, họ thốt lên gọi là “kỳ thú”.

Thấy vậy, các công ty du lịch đề nghị ông Sáu đón khách du lịch. Ông gật đầu liền, vì nghĩ đơn giản: “Mình mần mà có người coi, có người hủ hỉ cũng vui”, chứ chưa nghĩ nhiều tới chuyện làm du lịch. Nhưng có lẽ “hữu xạ tự nhiên hương”, “Sáu Lò Rèn” làm du lịch đã là thương hiệu. Từ 5.000 đồng/1 khách, tăng lên 15.000 rồi 25.000 và giờ là 40.000 đồng/1 khách, con số đó đều do các công ty du lịch đề xuất, ông Sáu không cò kè gì hết, bởi với ông: “Có là vui rồi”!

Bà Sáu kể thêm, nhiều du khách nước ngoài rất thích các sản phẩm rèn của lò. Có đoàn mua hàng mấy chục cây dao mang về nước họ. Bà hỏi họ mua về để dùng hay sao, họ cười rằng, chỉ là để có kỷ niệm với Cần Thơ, với đất nước Việt Nam. Rõ ràng, một nghề quê, một sản phẩm thủ công nhỏ, khi đặt đúng chỗ, có thể làm nhiều hơn công năng vốn có, trở thành một câu chuyện văn hóa thú vị.

Chiều xuống, lửa trong lò rèn vẫn đỏ, tiếng búa của ông Sáu Quyền vẫn đều đặn vọng vang giữa miệt vườn Nhơn Ái. 60 năm, từ đôi tay người thợ rèn ấy, có biết bao cây dao, lưỡi hái… đã thành hình, theo chân người nông dân đi qua những mùa vườn, ruộng. Và cũng từ đôi tay ấy, nghề xưa lại được mở cánh cửa bước vào đời sống du lịch, để du khách không chỉ xem một sản phẩm thủ công mà còn chạm vào câu chuyện về đất, về người và ký ức miệt vườn. “Sáu Lò Rèn” níu chân khách Tây không ở những sản phẩm cầu kỳ, mà ở chính ngọn lửa còn đỏ, tiếng búa còn vang và hình ảnh người thợ già miệt mài giữ nghề.

Bút ký: ĐĂNG HUỲNH