Tiêm chủng - 'Lá chắn' suốt đời
Hằng năm, Tuần lễ Tiêm chủng thế giới là dịp để cộng đồng quốc tế nhìn lại vai trò của vaccine - một trong những thành tựu quan trọng nhất của y học hiện đại. Chiến dịch năm 2026, diễn ra từ ngày 24-30/4 với chủ đề “Vaccine hiệu quả cho mọi thế hệ”, nhấn mạnh rằng tiêm chủng không chỉ dành cho trẻ em mà là “lá chắn” bảo vệ con người trong suốt cuộc đời.
Vaccine phòng virus SARS-CoV-2 được bào chế tại phòng thí nghiệm ở Rockville, bang Maryland, Mỹ. Ảnh: AFP/TTXVN
Được phát triển qua quy trình nghiên cứu nghiêm ngặt và giám sát chặt chẽ, vaccine từ lâu đã trở thành trụ cột của y tế công cộng. Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), trong 50 năm qua, tiêm chủng đã góp phần kiểm soát 14 bệnh truyền nhiễm phổ biến, cứu sống hơn 150 triệu người - tương đương 6 người mỗi phút, trong đó có 146 triệu trẻ em dưới 5 tuổi. Tỷ lệ sống sót của trẻ sơ sinh tăng khoảng 40%, đồng thời hàng chục triệu trẻ tránh được các di chứng tàn tật. Riêng giai đoạn 2021-2024, vaccine đã giúp ngăn ngừa khoảng 17 triệu ca tử vong trên toàn cầu.
Những kết quả này gắn với các dấu mốc y học quan trọng như xóa sổ bệnh đậu mùa, tiến gần mục tiêu thanh toán bại liệt, đồng thời làm giảm mạnh tỷ lệ mắc và tử vong do bạch hầu, uốn ván, ho gà, sởi hay cúm. Hiện nay, vaccine có thể phòng ngừa hơn 30 bệnh truyền nhiễm nguy hiểm, từ sốt rét, tả, sốt xuất huyết đến HPV, RSV hay Ebola, góp phần kéo dài tuổi thọ và nâng cao chất lượng sống.
Tại Việt Nam, Chương trình Tiêm chủng mở rộng triển khai từ năm 1981 với sự hỗ trợ của WHO và Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc (UNICEF) đã giúp mở rộng tiếp cận vaccine trên toàn quốc. Sau hơn 4 thập niên triển khai, Việt Nam đã đạt được nhiều kết quả y tế công cộng quan trọng. Nhiều bệnh nguy hiểm như đậu mùa và bại liệt đã được thanh toán, uốn ván sơ sinh được loại trừ, trong khi các bệnh như sởi, bạch hầu, ho gà hay viêm não Nhật Bản giảm mạnh về số ca mắc và tử vong.
Tuy nhiên, thành tựu này không đồng nghĩa với việc nguy cơ đã biến mất. Thực tế cho thấy khi tỷ lệ tiêm chủng giảm hoặc miễn dịch cộng đồng suy yếu, dịch bệnh có thể bùng phát trở lại. Các bệnh truyền nhiễm vẫn liên tục biến đổi và thích ứng, đặt ra yêu cầu duy trì bảo vệ sức khỏe lâu dài.
Hiện nay, sốt xuất huyết đang gia tăng tại nhiều quốc gia trong bối cảnh biến đổi khí hậu và El Niño, làm tăng nguy cơ bùng phát dịch. Biến thể mới của virus SARS-CoV-2 như “Cicada” (BA.3.2) tiếp tục được theo dõi, trong khi tại Australia, mùa cúm đến sớm với biến thể lây lan nhanh. Những diễn biến này cho thấy các mầm bệnh luôn biến đổi, khiến việc bảo vệ sức khỏe không thể chỉ giới hạn ở một nhóm tuổi.
Ảnh minh họa: Getty Images
Bên cạnh đó, vẫn tồn tại khoảng trống trong bao phủ tiêm chủng. Năm 2024, khoảng 20 triệu trẻ em trên thế giới bỏ lỡ ít nhất một mũi vaccine, trong đó hơn 14 triệu trẻ chưa từng được tiêm chủng. Nguyên nhân đến từ xung đột, hạn chế nguồn lực, khó khăn tiếp cận dịch vụ y tế, thiếu thông tin hoặc tâm lý e ngại do thông tin sai lệch. Việc thu hẹp khoảng trống này là ưu tiên của Chương trình tiêm chủng 2030 (IA2030) của LHQ với cam kết “không để ai bị bỏ lại phía sau”.
Trong bối cảnh đó, WHO nhấn mạnh tiêm chủng cần được nhìn nhận như một giải pháp chăm sóc sức khỏe suốt đời. Ở giai đoạn đầu đời, vaccine giúp xây dựng hệ miễn dịch nền tảng; khi trưởng thành, các mũi nhắc lại duy trì khả năng bảo vệ; còn với người cao tuổi hoặc người có bệnh nền, việc tiêm bổ sung trở nên đặc biệt quan trọng khi miễn dịch suy giảm theo thời gian.
WHO cũng kêu gọi các quốc gia tăng cường cam kết chính trị và nguồn lực cho tiêm chủng, từ mở rộng tiếp cận tới các nhóm chưa được bảo vệ đầy đủ, tích hợp dịch vụ tiêm chủng vào chăm sóc sức khỏe ban đầu, đến ứng dụng dữ liệu và đổi mới sáng tạo nhằm nâng cao hiệu quả và tính công bằng. Những ưu tiên này sẽ tiếp tục được thảo luận tại Đại hội đồng Y tế thế giới lần thứ 79 sắp tới, dự kiến diễn ra từ ngày 18-23/5 tới. Đây là diễn đàn quan trọng để các quốc gia thành viên xem xét các vấn đề về hợp tác y tế toàn cầu, trong bối cảnh hệ thống y tế thế giới đang đứng trước nhiều thay đổi về nguồn lực, quản trị và yêu cầu thích ứng với các thách thức mới nổi.
Nhân viên y tế tiêm vaccine phòng sởi - rubella cho trẻ tại phường Mễ Trì, quận Nam Từ Liêm. Ảnh: Minh Quyết/TTXVN
Giám đốc Vụ Tiêm chủng, Vaccine và Sinh phẩm của WHO, bà Kate O’Brien, nhấn mạnh rằng các chính sách tiêm chủng mạnh mẽ, hệ thống y tế vững chắc và hợp tác quốc tế bền vững là yếu tố then chốt để vaccine tiếp cận mọi người trong suốt cuộc đời. Tiêm chủng không chỉ cứu sống mà còn củng cố hệ thống y tế và nâng cao khả năng ứng phó với các tình huống khẩn cấp, đồng thời bảo vệ các thế hệ hiện tại và tương lai.
Có thể thấy, vaccine không chỉ bảo vệ từng cá nhân mà còn tạo “lá chắn” cho cộng đồng, đặc biệt là những người không thể tiêm chủng vì lý do y tế. Việc tiêm đủ và đúng lịch là hành động đơn giản nhưng mang lại tác động sâu rộng, góp phần xây dựng miễn dịch cộng đồng bền vững và bảo vệ sức khỏe cho mọi thế hệ.
Phan An (TTXVN)
